
Kısa cevap: Kokunun ne olduğunu çözmeye çalışmak yerine üç şeyi yazın: size neyi andırdığı, bulunduğunuz noktaya göre hangi yönde belirginleştiği ve kısa kayıt boyunca nasıl değiştiği. Böylece “Bu koku şuradan geliyor” diye kesinleştirmeden, daha sonra bir sahnede kullanabileceğiniz somut bir not elde edersiniz.
Önce kendi konumunuzu sabitleyin
Yön bildiren bir koku kaydı, gözlemcinin nerede durduğu bilinmeden eksik kalır. Başlamadan önce oturduğunuz ya da durduğunuz noktayı tek cümleyle belirtin:
Bankın sağ ucundayım; yüzüm açık alana dönük.
Kısa bir gözlem süresi seçin; örneğin üç dakika. Bu sırada kaynağı bulmak için çevrede dolaşmak yerine aynı noktada kalın. Yer değiştirirseniz bunu da kayda ekleyin; aksi hâlde yön değişikliği ile kendi hareketiniz birbirine karışabilir.
Koku olağandışı derecede keskinse, duman görüyorsanız veya bulunduğunuz yerde bir güvenlik uyarısı varsa alıştırmayı sürdürmek için orada kalmayın. Ortamdan uzaklaşın; gerekiyorsa ilgili yerin güvenlik ya da işletme görevlisine haber verin. Kaynağa yaklaşmaya veya dokunmaya çalışmayın.
Üç satırı ayrı görevlerle yazın
- Duyum: Kokunun kaynağını değil, size nasıl geldiğini yazın. “Nemli toprağı andıran”, “sabunsu”, “hafif”, “keskin” ya da “kısa aralıklarla fark edilen” gibi ifadeler kullanılabilir.
- Yön izlenimi: “Soldan geliyor” demek yerine yönü kendi konumunuza ve görünür bir dayanağa bağlayın: “Bankın sol ucuna döndüğümde belirginleşti.” Böylece yönü kaynaktan ayırmış olursunuz.
- Değişim: Kokunun güçlenmesini, zayıflamasını, kesilmesini veya aynı kalmasını yazın. Değişim yoksa uydurmayın; “Kayıt boyunca belirgin bir değişiklik olmadı” yeterlidir.
Doldurulmuş kurmaca örnek
Aşağıdaki kayıt tamamen kurmacadır:
Bağlam: Saat 16.10. Bir bankın sağ ucundayım; yüzüm açık alana dönük. Kayıt süresi üç dakika.
Duyum: Nemli toprağı andıran, kısa aralıklarla fark edilen bir koku.
Yön izlenimi: Bankın sol ucuna doğru başımı çevirdiğimde daha belirgin. Görünür bir kaynak seçilmiyor.
Değişim: Esinti yüzüme geldiğinde belirginleşiyor; hava durulduğunda zayıflıyor. Kayıt boyunca yerimi değiştirmedim.
Bu kaydı “Sol taraftaki yeni sulanmış çimlerin kokusu geliyordu” diye yazmak iki ayrı tahmini kesin bilgiye çevirirdi: Çimlerin yeni sulandığı ve kokunun oradan geldiği gözlenmiş değil. Yeniden kullanılabilir cümle yalnızca kayıtta bulunan ilişkileri korur:
Bankın soluna döndüğünde nemli toprağı andıran koku belirginleşti; esinti kesilince zayıfladı.
Bu cümle bir sahneye yön, süre ve değişim verir; kokunun kaynağını ise açık bırakır.
Gözlem ile kurgu kararını birbirine karıştırmayın
Notu bir öyküde kullanırken kaynağı sonradan icat edebilirsiniz. Bunun gözlemin devamı değil, bilinçli bir kurgu kararı olduğunu ayrı yazın:
- Gözlemden kalan: Koku, karakter sola döndüğünde ve esinti geldiğinde belirginleşiyor.
- Kurgu kararı: Karakter daha sonra çalılıkların arkasında devrilmiş bir saksı buluyor.
İkinci satır gerçek kaynağı açıkladığı iddiası taşımaz; öykü için eklenmiş bir nedendir. Benzer ayrımları düzenli kullanmak isterseniz gözlem ile tahmini iki sütunda ayırma çalışmasından yararlanabilirsiniz.
Belirsizlikte kullanabileceğiniz cümleler
- Yön seçilemiyorsa: “İki yana döndüğümde belirgin bir fark oluşmadı; yön belirsiz kaldı.”
- Koku yalnız bir kez fark edildiyse: “İlk dakikanın ortasında kısa süreli duyuldu; tekrar etmedi.”
- Birden fazla koku varsa: Her biri için ayrı üç satır açın. Hangilerinin aynı kaynaktan geldiğini varsaymayın.
- Olası bir kaynak görünüyorsa: Görüntüyü ayrı cümlede tutun: “Bankın solundaki toprak koyu görünüyordu.” Ardından “Kokuyla bağlantısı belirlenemedi” diye ekleyebilirsiniz.
- Değişim yoksa: “Üç dakika boyunca benzer yoğunlukta kaldı.” Bu da tamamlanmış bir gözlemdir.
Kopyalanabilir kısa kayıt
Tarih ve saat:
Bulunduğum nokta ve baktığım yön:
Kayıt süresi:
1. Duyum: Bana neyi andırdı, nasıl bir şiddetteydi?
2. Yön izlenimi: Hangi görünür dayanağa göre belirginleşti?
3. Değişim: Ne zaman güçlendi, zayıfladı, kesildi veya aynı kaldı?
Açık kalan: Kaynak hakkında gözlemediğim ne var?
Notu kapatmadan önce üç kontrol
- Kokuya gözlemediğiniz bir bitki, madde, yer veya kaynak adı verdiniz mi?
- “Çünkü”, “-den geliyor” ya da “kesinlikle” gibi ifadeler kayıttaki gözlemi aşıyor mu?
- Yön ve değişim, sizin konumunuz ile kayıt süreniz anlaşılacak biçimde yazılmış mı?
İlk iki sorunun yanıtı “hayır”, son sorunun yanıtı “evet” ise üç satırlık kayıt tamamdır. Kaynağı çözmeden de bir sahneye yön, süre ve değişim taşıyabilirsiniz.


