Doğada gördüğünüz bir şeyin açıklamasını bilmiyorsanız, gördüğünüz ayrıntıyı yazıp nedenini açık bırakabilirsiniz. Sayfayı ikiye ayırın: bir tarafa Gördüm, diğer tarafa Olası açıklama başlığını koyun. İkinci sütuna “Bilmiyorum” yazmak da yeterli bir kayıttır. Altlarına ekleyeceğiniz Yeniden bakacağım satırında ise merakınızı somut bir soruya dönüştürün.
Bu düzeni, özellikle “Bu neden oldu?” diye düşündüğünüz bir notta deneyin. Amacınız her ayrıntıya açıklama bulmak değil; neyi gördüğünüzü, neyi düşündüğünüzü daha sonra da ayırt edebilmek.
Bir cümleyi iki parçaya ayırın
“Yapraklar susuzluktan kahverengileşmiş” cümlesini ele alalım. Burada yaprakların görünüşü ile bu görünüşün nedeni aynı cümlede. Yalnızca renge baktıysanız, neden kısmını gözlem sütununa yazmayın.
Aşağıdaki kayıtlar bu alıştırma için hazırlanmış kurgu örneklerdir; gerçek bir bitki incelemesi veya teşhis değildir.
| Gördüm | Olası açıklama |
|---|---|
| Baktığım dalda üç yaprağın ucunda kahverengi bölümler var. | Susuzluk olabilir diye düşündüm; nedenini bilmiyorum. |
| Beş dakika boyunca çitin üzerinde iki kuş gördüm. | Orada yuva olabileceği aklıma geldi; yuva görmedim. |
Sağ sütundaki düşünceleri silmeniz gerekmiyor. Onları, henüz açıklığa kavuşmamış fikirler olarak saklıyorsunuz. Aklınıza hiçbir açıklama gelmediyse “Nedenini bilmiyorum; merak ettiğim şey…” diye başlayın.
Gözlem cümlenizin sınırını görünür kılın
Sol sütunu okurken kendinize şunu sorun: “Bu cümlenin hangi kısmını gerçekten gördüm veya duydum?” Renk, sayı, konum ve hareket gibi ayrıntıları yazın. Bir neden ya da niyet eklediğiniz yeri sağ sütuna taşıyın.
Ne kadar süre ve nereye baktığınızı da belirtin. “Bugün hiç kuş yoktu” yerine “Saat 10.00–10.05 arasında karşımdaki çitte kuş görmedim” yazabilirsiniz. İkinci cümle, bakmadığınız yerler ve zamanlar hakkında bir şey söylemez.
Kesin seçemediğiniz ayrıntıyı kesinleştirmek zorunda değilsiniz. “Üç kuş vardı” diye karar veremiyorsanız “İki kuşu ayırt ettim; arkadaki hareketin üçüncü bir kuş olup olmadığını seçemedim” yazın. Böylece belirsizliğin nerede kaldığı da kayda girer.
Yeniden bakmak için tek bir soru seçin
İki sütunun altına, bir sonraki bakışta neyi kaydetmek istediğinizi ekleyin. “Daha dikkatli bakacağım” yerine baktığınız şeyi ve aradığınız ayrıntıyı belirtin.
Yeniden bakacağım: Üç gün sonra aynı dalı aynı açıdan gözleyeceğim. İlk kayıttaki üç yaprağı ayırt edebilirsem uçlarını yeniden tarif edeceğim. Ayırt edemezsem bunu yazacağım.
Buradaki üç gün, alıştırma için seçilmiş bir aralıktır; bitkiyi değerlendirmek için önerilen bir süre değildir. Kendi notunuzda yeniden bakabileceğiniz bir zaman seçebilirsiniz.
Kurgu örneğin devamında şu kayıt da mümkün:
İkinci bakış: Aynı dalı buldum, fakat ilk kayıttaki üç yaprağı ayırt edemedim. Dalın ucunda kahverengi bölümleri olan yapraklar görüyorum. Öncekilere göre artış olup olmadığını söyleyemiyorum. İlk açıklamam hâlâ belirsiz.
Yeni sayfayı mutlaka bir sonuca bağlamayın. Bir değişiklik gördüğünüzde de değişimin tarifini sol sütuna, neden hakkındaki düşüncenizi sağ sütuna yazın. Bu alıştırmada yeniden bakmanın amacı, ilk tahmini doğru çıkarmak değildir.
Eski bir not fazla kesin yazılmışsa
Önceki cümlenizi silmeden yanına tarihli bir düzeltme ekleyin. Böylece ilk düşüncenizi ve sonradan fark ettiğiniz sınırı birlikte okuyabilirsiniz.
İlk not: Yapraklar susuzluktan kahverengileşmiş.
Düzeltme: Bu cümlede nedeni kesin yazmışım. O gün kaydettiğim ayrıntı, üç yaprağın ucundaki kahverengi bölümlerdi. Susuzluk benim tahminimdi; doğrulamadım.
Eski notunuzda kaç yaprak gördüğünüz yazmıyorsa ve hatırlamıyorsanız, düzeltmeye “üç” eklemeyin. “O gün gördüğüm ayrıntıları yeterince kaydetmemişim; nedeni bu nottan çıkaramıyorum” diyebilirsiniz. Düzeltme yaparken geçmişteki gözlemi yeniden kurmanız gerekmez.
Kendi sayfanızda deneyin
Aşağıdaki alanları defterinize geçirin. Kâğıtta ilk iki alanı yan yana, telefonda alt alta kullanabilirsiniz.
Tarih, saat ve baktığım yer: …
Gördüm: Doğrudan fark ettiğim ayrıntı… Seçemediğim veya sayamadığım kısım…
Olası açıklama: Aklıma gelen ihtimal… Bilmediğim nokta…
Yeniden bakacağım: Ne zaman, neye, hangi soruyla bakacağım…
Sonraki kayıt: Yeni gördüğüm ayrıntı… Karşılaştıramadığım kısım… Hâlâ açık kalan soru…
Sayfayı bitirdiğinizde yalnızca “Gördüm” bölümünü okuyun. Bir neden açıklaması araya karışmış mı? Karıştıysa onu diğer bölüme taşıyın. Geriye kısa bir gözlem ve cevapsız bir soru kalması yeterli.
