
Bir nesnenin türünü, kime ait olduğunu veya neden orada bulunduğunu bilmeniz gerekmez. Önce ilk hâlini kaydedin; sonra doğrudan gördüğünüz hareketi ya da iki bakış arasında oluşan değişimi yazın; son olarak nesnede veya bulunduğu yerde kalan izi belirtin. Görmediğiniz geçişi tamamlamaya çalışmayın.
Önce güvenli ve sıradan bir nesne seçin
Kendi masanızdaki bir araç, boş bir kutu, taşınabilir bir mutfak gereci ya da ortak alandaki adsız bir eşya yeterlidir. Başkasına ait mektup, ekran, ilaç kutusu, kimlik, anahtar etiketi veya okunabilir kişisel not gibi özel bilgi taşıyabilecek nesneleri kullanmayın. Size ait olmayan eşyaya dokunmanız da gerekmez.
Karşılaştırmayı kolaylaştırmak için sabit bir dayanak seçin: masa kenarı, pencere köşesi veya defterin üst çizgisi gibi. “Soldaydı” yerine “defterin sol üst köşesine değiyordu” yazmak, sonraki bakışta neyin değiştiğini görmenizi kolaylaştırır.
Sayfayı üç kısa kayda ayırın
1. İlk hâl: Nerede ve nasıl duruyor?
Saati, nesnenin sabit dayanağa göre konumunu ve seçilebilen iki özelliğini yazın. Renk, biçim, açıklık-kapalılık, yüzeydeki kırışıklık veya parçaların birbirine göre duruşu kullanılabilir.
“Eski bir eşya” demek yerine “yüzeyinde üç ince çizik var” yazın. İlk ifade geçmiş hakkında tahmin yürütür; ikincisi bakarak denetlenebilir.
2. Değişim: Ne hareket etti?
Hareketi gördüyseniz öznesi ve yönüyle kaydedin: “Kâğıdı kaldırınca nesne masa kenarına doğru kaydı.” Hareketi görmediyseniz yalnızca iki hâli karşılaştırın: “İkinci bakışta pencerenin yanındaydı; nasıl taşındığını görmedim.” Böylece boşluğu bir hikâyeyle doldurmamış olursunuz.
3. İz: Son bakışta ne kaldı?
İz mutlaka leke veya hasar değildir. Nesnenin açılmış kalması, yön değiştirmesi, altında beliren açık renkli alan ya da önceki yerinin boşalması da kayda girebilir. Hiç iz yoksa “Önceki konumda seçilebilir bir iz görmedim” demek yeterlidir.
Nesne: Adını bilmiyorsam görünüşüyle tarif ederim.
1. İlk hâl
Saat:
Sabit dayanağa göre konum:
Görünen iki ayrıntı:
2. Değişim
Saat:
Doğrudan gördüğüm hareket veya iki hâl arasındaki fark:
Görmediğim bölüm:
3. İz
Saat:
Nesnede kalan değişiklik:
Bulunduğu yerde kalan değişiklik:
Doldurulmuş örnek
Aşağıdaki kayıt tamamen kurgusaldır. Gözlemci, nesnenin adını bilmiyor ve yalnızca kendi not kâğıtlarıyla yaptığı hareketi kaydediyor.
1. İlk hâl — 09.10: İki açık renkli ahşap parçayı ortadaki metal bölümle bir arada tutan küçük nesne, defterin üst kenarına paralel duruyor. Ahşap parçalar kapalı; metal bölüm ışığı yansıtıyor.
2. Değişim — 13.25: Üç boş not kâğıdının kenarını nesnenin iki ahşap parçası arasına yerleştirdim. Parçalar açıldı; metal bölümün iki ucu birbirine yaklaştı. Nesne artık defterin üzerinde değil, kâğıtların sağ kenarında duruyor.
3. İz — 17.40: Nesneyi kâğıtlardan çıkardım. Ahşap parçalar yeniden kapandı ancak uçlardan biri diğerinden biraz yukarıda kaldı. Üstteki kâğıdın kenarında kısa bir bastırma çizgisi görünüyor.
Bu üç kayıt tek paragrafta şöyle birleştirilebilir:
Sabah defterin üst kenarında kapalı duran iki ahşap parçalı nesne, öğleden sonra üç kâğıdın kenarını kavradı. Akşam kâğıtlardan ayrıldığında uçları tam hizalanmamıştı; üstteki sayfada kısa bir baskı çizgisi kalmıştı.
Paragraf nesnenin nereden geldiğini, kime ait olduğunu veya neden yapıldığını açıklamıyor. Yalnızca üç ayrı anda görülebilen ayrıntıları birbirine bağlıyor.
Tahmini kaydın dışında bırakın
“Çok kullanıldığı için gevşemiş” ya da “birisi aceleyle bırakmış” gibi cümleler gözlem değildir. Bunlar yaratıcı yazı için başlangıç olabilir; fakat ana kayda eklenirse görülenle varsayılan birbirine karışır. Böyle bir fikir geldiğinde ayrı bir satıra soru olarak yazabilirsiniz:
- Bu açıklamayı destekleyen hangi ayrıntıyı gerçekten gördüm?
- Aynı ayrıntının başka bir açıklaması olabilir mi?
- Bir sonraki bakışta neyi karşılaştırabilirim?
Bu ayrımı daha ayrıntılı çalışmak isterseniz gözlem ile tahmini iki ayrı sütunda tutma yöntemini kullanabilirsiniz.
Nesne yerinden hiç oynamazsa
Üç kaydın mutlaka dramatik biçimde farklı olması gerekmez. Nesne aynı yerde kalabilir; buna karşılık üzerine düşen ışık, açık-kapalı durumu veya çevresindeki başka nesnelerin konumu değişebilir. Hiçbir fark seçemiyorsanız bunu da yazın: “Üçüncü bakışta konumu ve görünen yüzeyi ilk kayıtla aynı.” Değişmemeyi kaydetmek, olmayan bir hareket uydurmaktan daha değerlidir.
Kaydı kapatmadan önce dört kontrol
- Her konumu sabit bir dayanağa göre tarif ettim mi?
- Görmediğim bir hareketi olmuş gibi yazdım mı?
- Nesnenin sahibi, amacı veya geçmişi hakkında kanıtsız sonuç çıkardım mı?
- Kişisel bilgi taşıyan yazı, etiket ya da ekran ayrıntısını kayda aldım mı?
Bu sorulardan biri sorun gösteriyorsa ilgili cümleyi silmek yerine daha dar bir gözleme çevirin. “Biri yerini değiştirdi” cümlesi, örneğin “İkinci bakışta ilk konumundan yaklaşık bir defter boyu uzaktaydı; geçişi görmedim” biçiminde düzeltilebilir.


