Çizgili kâğıt üzerinde saydam kutularda sıralanmış çok renkli kalemler
Çizgili kâğıt ve çok renkli kalemler; notları ayırma çalışmasına eşlik eden temsili fotoğraf.

Önce her notu tek satıra indirin; ardından tekrar eden davranış, karşıtlık, değişim veya aynı soru etrafında küçük kümeler kurun. Bağlantısını tek cümleyle açıklayabildiğiniz bir kümeyi seçin. Bu kümede bir not merkez yorumunuz olsun; ikinci not onu desteklesin, üçüncü not ise daraltsın ya da değiştirsin. Böylece olayları yeniden anlatmadan üç cümlelik bir değerlendirme çıkarabilirsiniz.

Buradaki asıl karar, cümleleri nasıl süsleyeceğiniz değil, çok sayıdaki nottan hangilerinin gerçekten aynı düşünceye hizmet ettiğidir.

Önce bütün notları tek satıra indirin

Altı ya da yedi notla çalışırken her birini tek satırda ifade edin. Uzun notu yeniden yazmayın; yalnızca neyi fark ettiğinizi bırakın.

  • Bir alıntı kaydettiyseniz, alıntının kendisi yerine dikkatinizi çeken anlatım tercihini yazın: “Anlatıcı, tartışma sırasında önemli bilgiyi atlıyor.”
  • “Bu kısmı sevmedim” gibi bir tepkiniz varsa ve nedenini biliyorsanız onu ekleyin: “Karar, öncesinde bir hazırlık görmediğim için ani geldi.”
  • Notunuz özel bir anınızı içeriyorsa kitapla ilgili kısmı ayırın: “Sahnedeki ani konu değişimi gerilimi inandırıcı kıldı.”

Sayfa ya da bölüm bilgisini silmeniz gerekmez; onu değerlendirme cümlesinin dışında, geri dönüş adresi olarak tutabilirsiniz. Elinizde yalnızca böyle adresler varsa önce sahneyi alıntılamadan geri bulmaya yarayan kısa bir kayıt hazırlayabilirsiniz.

İki veya üç olası odağı işaretleyin

Tek satırlık notlarda tekrar eden somut seçimleri, birbirine ters düşen ayrıntıları ve kitap ilerledikçe değişen durumları işaretleyin. İlk elemede iki ya da üç olası odak yeterlidir. Aynı karakterden söz etmeleri, notları tek başına bağlantılı yapmaz; aralarındaki ilişkiyi şu tür kısa bir cümleyle söyleyebilmelisiniz:

  • “Aynı davranış iki karar anında tekrarlanıyor.”
  • “İkinci not, ilk yorumun yalnız belirli sahnelerde geçerli olduğunu gösteriyor.”
  • “Sonraki sahne, önceki örüntünün değiştiğini gösteriyor.”

Böyle bir bağlantı cümlesi kuramıyorsanız notları sırf benzer konu başlıkları taşıdıkları için birleştirmeyin.

Yedi ham nottan küçük bir küme seçme örneği

Aşağıdaki kitap, karakter ve notlar tamamen kurmacadır.

Defterdeki yedi not

  1. Bahçıvan Mert, her karar konuşmasında iş aletlerini yeniden sıralıyor.
  2. Seranın kapanacağı söylenince cevap vermek yerine saksı etiketlerini tarihlerine göre diziyor.
  3. Finalde aletlere dokunmadan kapıyı açıyor; bu değişim bana biraz hızlı geldi.
  4. Yağmur betimlemeleri uzadıkça okuma hızım düştü.
  5. Sulama bütçesinin iki sayfada açıklanması anlaşılırdı.
  6. Ela yeni işi kabul edip etmeyeceğini sorunca Mert aynı saksıyı yeniden siliyor.
  7. Anlatıcı, seranın neden kapatıldığını tam açıklamıyor.

İlk eleme

  • Tekrar eden karar erteleme davranışı: 1, 2 ve 6 numaralı notlar aynı somut davranış örüntüsüne bağlanıyor.
  • Davranıştaki değişim: 3 numaralı not, bu örüntünün finalde kesildiğini gösterdiği için ilk kümeyle karşıtlık kuruyor.
  • Anlatımın hızı ve açıklama miktarı: 4, 5 ve 7 numaralı notlar yüzeyde anlatımla ilgili görünse de aynı soruyu cevaplamıyor. Biri kişisel okuma tepkisi, biri açıklamanın anlaşılırlığı, diğeri olay bilgisindeki boşlukla ilgili.

Değerlendirme için 1 numaralı not merkez seçilebilir. 2 numaralı not, davranışın önemli bir karar anında tekrarlandığını göstererek merkezi destekler. 3 numaralı not ise davranışın finalde değiştiğini gösterir ve yorumun sınırını belirler.

4 numaralı not, okuma hızındaki tepkinin hangi anlatım tercihinden doğduğunu henüz yeterince açıklamıyor. 5 numaralı not başka bir değerlendirme odağına gidiyor. 6 numaralı not 2 numarayla aynı destek görevini görüyor; taslağa yeni bir işlev eklemediği için yedekte kalabilir. 7 numaralı not ise Mert’in davranışından çok seranın kapanma nedenine ilişkin ayrı bir sorudur. Dışarıda bırakılan notlar değersiz değildir; yalnızca bu kısa değerlendirmenin merkezine hizmet etmez.

Merkez notu üç soruyla sınayın

  1. Bu not yalnızca ne olduğunu mu söylüyor, yoksa benim okuma yorumumu da içeriyor mu? “Karakter evden ayrıldı” olay bilgisidir. “Ayrılış, özgürleşmeden çok bir konuşmayı erteleme gibi göründü” ise değerlendirmeye dönüşebilir.
  2. Başka bir not, bu yorumun nerede tekrarlandığını gösterebiliyor mu? Aynı anlatım tercihi veya davranışın başka bir karar anında görülmesi bağlantı kurabilir.
  3. Bir diğer not, yorumu daraltıyor ya da değiştiriyor mu? Örüntünün bozulduğu bir sahne, ilk yorumun kitabın tamamı için geçerli olmadığını gösterebilir.

Üç not üç ayrı konuya gidiyorsa onları zorla birleştirmeyin. Merkez notu, yalnızca bağlantısını açıklayabildiğiniz notlarla birlikte kullanın.

Seçilen notlara üç ayrı görev verin

Merkez yorum: Tekrarlanan davranış veya anlatım tercihi hakkında ne düşünüyorum?

Bağlantı: İkinci not bu yorumu nasıl destekliyor; üçüncü not onu nerede daraltıyor veya değiştiriyor?

Sonuç: Destek ile değişimi birlikte görünce değerlendirmem nereye varıyor ve hangi dar soru açık kalıyor?

İkinci cümlede yalnızca bir “kanıt” sıralamak yerine iki notun farklı görevlerini görünür kılın. Biri merkez yorumu güçlendirirken öteki onun her sahnede geçerli olmadığını gösterebilir. Son cümle de bu gerilimin değerlendirmeyi nasıl değiştirdiğini söylemelidir.

Doldurulmuş üç cümlelik değerlendirme

Roman, Mert’in düzenleme alışkanlığını çalışkanlık göstergesinden çok karar vermeyi erteleme biçimi olarak kuruyor. Seranın kapanacağı söylendiğinde etiketleri sıralaması bu yorumu desteklerken finalde aletlere dokunmadan kapıyı açması aynı davranışın artık değiştiğini gösteriyor. Bu nedenle tereddüdüm değişimin gerçekleşip gerçekleşmediği değil, önceki bölümlerde yeterince hazırlanıp hazırlanmadığıdır.

İkinci not merkez yorumu desteklemiş, üçüncü not ise onu değiştirmiştir. Böylece sonuç cümlesindeki soru genel bir “Kitabı sevdim mi?” sorusu olmaktan çıkar; davranış değişiminin hazırlanışına bağlanır.

Bu taslakta seranın bütün geçmişi, kapanma kararının ayrıntıları ve finaldeki olay sırası yoktur. Yalnızca merkez yorumun anlaşılması için gereken davranış örüntüsü ve değişim kalır.

Yalnızca iki bağlantılı not bulduysanız

Eksik bir üçüncü dayanak uydurmayın. Merkez yorum ile bağlantı cümlesinden oluşan iki cümlelik taslağı bırakabilirsiniz:

Roman, Mert’in düzenleme alışkanlığını karar vermeyi erteleme biçimi olarak kuruyor. Seranın kapanacağı söylendiğinde yanıt vermek yerine etiketleri sıralaması bu yorumu destekliyor.

Kitaba yeniden dönecekseniz yalnızca bir hedef soru belirleyin: “Mert önemli bir karar anında ilk kez ne zaman aletlere yönelmiyor?” Yanıt bulursanız üçüncü notunuzu eklersiniz. Bulamazsanız iki cümlelik taslak yine geçerlidir; boşluğu kesin bir sonuca çevirmek gerekmez.

Notlar birbirine uymuyorsa

  • Hepsi yalnızca tepkiyse: “Güzeldi”, “sıkıldım” veya “şaşırdım” notlarından birini seçip “Metindeki hangi tercih bu tepkiyi doğurdu?” diye sorun. Yanıt bulamıyorsanız notu olduğu gibi bırakabilirsiniz.
  • Notlar birbiriyle çelişiyorsa: Çelişkiyi silmeyin. Bir notun hangi yorumu desteklediğini, diğerinin onu nerede sınırladığını yazabilirsiniz.
  • Notlar farklı konulara gidiyorsa: Karakter, anlatıcı ve final hakkındaki üç ayrı not tek değerlendirmeye girmek zorunda değildir. Birini seçip diğerlerini sonraki kayıtlar için saklayın.
  • Kitabı henüz bitirmediyseniz: Yorumunuza “şimdilik” sınırı koyun. Sonraki bölümlerin henüz okumadığınız bir soruyu cevapladığını varsaymayın.

Son okumada neyi denetleyebilirsiniz?

  • Ham notların her biri tek bir gözlem veya tepki taşıyor mu?
  • Seçtiğiniz kümenin bağlantısını tek cümleyle açıklayabiliyor musunuz?
  • Merkez dışındaki iki not aynı işi tekrarlamak yerine destekleme, daraltma veya değiştirme görevlerinden farklı olanları üstleniyor mu?
  • İlk cümle, olay bilgisinden farklı olarak sizin yorumunuzu söylüyor mu?
  • Son cümledeki sonuç veya soru, önceki iki cümlede kurulan bağlantıdan mı doğuyor?
  • Uzun alıntı, özel kişi veya yaşanmış olay ayrıntısı çıkınca değerlendirme hâlâ anlaşılır mı?

Bu soruların yanıtı evetse dağınık notlarınız kısa bir değerlendirme taslağına dönüşmüştür. Daha uzun yazmak isterseniz üç cümleyi ayrı paragrafların başlangıcı yapabilir; istemezseniz taslağı olduğu gibi saklayabilirsiniz.