Anlatıcının söylediği bir şeyle sahnedeki ayrıntı uyuşmuyorsa ikisini yan yana kaydedin. Ardından, aklınıza gelen ilk yoruma alternatif bir açıklama ekleyin. Bölüm veya sayfa bilgisiyle birlikte bu kısa not, okumaya devam ederken şüphenizin neye dayandığını yeniden görmenizi sağlar.
Güvenilmez anlatım yalnızca kasıtlı yalanla ilgili değildir; anlatıcının eksik bilgisi ve olayları yorumlama biçimi de önem taşır. Bu yüzden defterde önce belirli bir sözü inceleyin. Anlatıcının bütün söylediklerini tek seferde doğru ya da yanlış ilan etmeniz gerekmiyor.
Bir cümle, iki fincan
Aşağıdaki kısa sahne bu alıştırma için yazılmıştır. Bir kitaptan alıntı değildir; bölüm numaraları da örneğin parçasıdır.
Kimseyi beklemiyordum. Çayı demledim, masaya iki fincan koydum. Koridordan ayak sesi gelince kapıya baktım, sonra kitabımı açtım.
Burada anlatıcının açık iddiası, kimseyi beklemediği. İki fincan hazırlaması ve ayak sesine dönmesi bu söz üzerinde durmak için birer neden. Fakat sahne henüz bir ziyaretçinin geleceğini söylemiyor. İkinci fincan alışkanlıkla çıkarılmış olabilir; kapıya bakmak da tek başına birini beklediğini göstermez.
İlk kaydı şu şekilde tutabilirsiniz:
- İddia: Anlatıcı kimseyi beklemediğini söylüyor.
- Karşı ayrıntı: İki fincan hazırlıyor ve koridordaki sese bakıyor.
- Alternatif açıklama: Fincanı alışkanlıkla çıkarmış, sese merakla dönmüş olabilir.
- Yer: Bölüm 3, çay hazırlama sahnesi.
Altına bir açık soru bırakın: İkinci fincanın kimin için olduğunu ileride öğrenecek miyim? Böylece sonraki sayfalarda arayacağınız şey belli olur. Her nesneyi ayrı bir şüpheye dönüştürmek yerine bu soruyu izleyebilirsiniz.
Ayrıntının kendisini yorumunuzdan ayırın
“İki fincan hazırladı” sahnede verilen bilgidir. “Birinin geleceğini biliyor” ise sizin çıkarımınız. Karşı ayrıntı alanına çıkarımı yazarsanız, sonraki okumada kendi yorumunuzu metinde açıkça söylenmiş gibi hatırlama ihtimaline karşı koyacak bir dayanağınız kalmaz. Bu alanda mümkün olduğunca sahnenin ne anlattığını yazın.
Ayrıntının kimden geldiğini de belirtin. Bir başka karakter “Dün beni çağırmıştın” diyorsa elinizde o karakterin beyanı vardır. Notu “Dün davet etmiş” diye kapatmak yerine “Konuk, dün davet edildiğini söylüyor” biçiminde tutun. İki kişinin anlatımı çatışıyorsa önce çatışmayı kaydedin; kimin haklı olduğuna henüz karar vermeyebilirsiniz.
“Bana tuhaf geldi” duygusunu bir kayıt başlangıcı olarak kullanabilirsiniz. Fakat yanına gösterebileceğiniz bir cümle veya davranış ekleyemiyorsanız bunu şimdilik dayanağını bulamadığım izlenim olarak bırakın.
Sonraki bölümde ilk notu nasıl değiştirmeli?
Aynı kurmaca örneğin devamında şu cümleyle karşılaştığınızı düşünün:
Dördüncü bölüm: Telefonumdaki mesajı yeniden okudum: “Yarın beşte gel,” diye ben yazmıştım. Cevap gelmeyince gelmeyeceğine karar vermiştim.
Bu yeni ayrıntı davet gönderildiğini gösteriyor. Yine de anlatıcının üçüncü bölümde gerçekten birinin geleceğini bekleyip beklemediği açık değil: Davet etmiş, ardından cevapsızlığı gelmeyeceği biçiminde yorumlamış olabilir.
İlk notu silmek yerine altına şu eki yazın:
Bölüm 4 — güncelleme: Davet mesajını anlatıcı göndermiş. “Kimseyi beklemiyordum” sözünü artık “Gelmesini beklemekten vazgeçmiştim” diye de okuyabiliyorum. İki fincanın nedeni hâlâ açıklanmadı. İlk şüphem değişti; kasıtlı yalan sonucuna varmadım.
Burada notun işe yarayan kısmı, tahmininizi doğrulatması değil, yeni ayrıntı karşısında değiştirilebilir bırakmasıdır. Devam bölümünde anlatıcı “Geleceğini biliyordum ama bunu kendime söylemek istemiyordum” deseydi farklı bir güncelleme yapardınız. Hangi açıklama çıkarsa çıksın aynı sonuca ulaşan bir kayıt tutmamaya çalışın.
Defterinize aktarabileceğiniz boş kayıt
Bir bölümden yalnızca aklınızda kalan tek uyuşmazlığı seçerek başlayabilirsiniz. Dört temel alanı doldurun; alttaki iki satırı ihtiyaç duydukça kullanın.
Kitap ve geldiğim bölüm:
İddia — anlatıcı ne söylüyor?
Karşı ayrıntı — hangi söz veya davranış buna uymuyor, bunu kim aktarıyor?
Alternatif açıklama — aynı ayrıntıyı başka nasıl okuyabilirim?
Yer — bölüm, sayfa veya sahne:
Açık sorum:
Sonraki kayıt — yeni ayrıntının yeri ve ilk yorumumda değiştirdiği şey:
Not alma okumayı sık sık kesiyorsa yalnızca yer bilgisini ve “ikinci fincan” gibi kısa bir hatırlatıcıyı yazıp kaydı bölüm sonunda açın. Bunu daha küçük bir alışkanlığa dönüştürmek için okumanın akışını bozmadan not alma alıştırmasını da kullanabilirsiniz.
Kaydı kapatmak için kesin cevap şart değil
Kitap bittiğinde seçtiğiniz kayda dönün. İlk yorumunuz güçlendiyse bunu sağlayan sahneyi yazın. Başka bir açıklama öne çıktıysa eski yorumun yanına yenisini ekleyin. Metin soruyu açık bıraktıysa “İkinci fincan açıklanmadı; davet mesajını biliyorum ama bekleyişin anlamından emin değilim” gibi sınırları belli bir cümleyle bitirin.
Son kontrolünüz şu olsun: Bu notu okuyan biri, yorumumun hangi ayrıntıya dayandığını ve nerede belirsiz kaldığını görebiliyor mu? Göremiyorsa yeni bir hüküm eklemek yerine eksik sahne bilgisini tamamlayın.
