Öykünüzün son paragrafı havada kalıyorsa önce başlangıca dönüp şu soruyu yazın: Okur burada neyin olmasını ya da açıklığa kavuşmasını bekliyor? Sonra bitişte bu beklentiye ne olduğunu arayın. Karakter istediğini elde etmiş olabilir, isteğinden vazgeçebilir ya da bir eşiğe gelip karar veremeyebilir. Bu alıştırmada üçünü de aynı başlangıç üzerinde deneyeceğiz.
Amacınız bütün belirsizlikleri gidermek değil; hangi soruyu cevapladığınızı, hangisini bilerek açık bıraktığınızı seçmek. Aşağıdaki başlangıç ve üç alternatif son, bu çalışma için yazılmış özgün kurmaca örneklerdir. Birbirinin devamı değillerdir.
A4 çalışma sayfası
İlk sayfadaki üç bitiş alanını aynı başlangıçla doldurun. İkinci sayfa, yazıdaki Aslı ve Mert öyküsünün kısaltılmış örneklerini taşır. Bunlar art arda yaşanan olaylar değil, birbirinden ayrı üç seçenektir. Kendi sonunuzu seçtikten sonra en alttaki iki alana bakarak önceki sahneye ne ekleyeceğinizi belirleyin.
A4 çalışma sayfasını indir (PDF, 2 sayfa)
Yazdırırken A4 kâğıt ve dikey yön seçin. Kişisel notlarınız sizde kalır; bu sayfa yanıtlarınızı toplamaz.
Önce öykünün sorusunu görünür kılın
Aslı, Mert’ten ödünç aldığı kitabı ince bir kâğıda sardı. Yarın taşınacaktı; kitabı yeni eve götürmek istemiyordu. Son tartışmalarından beri konuşmamışlardı. Mert’in çalıştığı atölyenin eski adresini cebine koydu. Taşındığını duymuştu ama yeni yerini bilmiyordu. Paketin içine yazdığı notu çıkarıp masada bıraktı: “Belki biraz konuşuruz.”
Bu başlangıç için ana soruyu “Paketi sahibine verecek mi?” diye kuralım. Bunun altında ikinci bir soru da var: Aslı ile Mert yeniden konuşabilecek mi? Paket teslim edilebilir ama aralarındaki mesele çözülmeyebilir. İki soruyu ayrı yazmak, son paragraftan ne beklediğinizi belirlemenizi sağlar.
Bu örnekte olayları Aslı’nın iki isteği üzerinden izleyelim. Burada Aslı yalnızca kitabı geri götürmüyor; konuşma ihtimaline de yaklaşıyor. Seçeceğimiz sonun bu iki isteğe nasıl karşılık verdiğine bakacağız.
Aynı başlangıca üç son
Paketi teslim eder: Eylem tamamlanır
Eski atölyenin komşusu yeni adresi tarif etti. Aslı oraya vardığında Mert kapının önündeki talaşı süpürüyordu. Paketi uzattı. Mert süpürgeyi duvara dayayıp onu iki eliyle aldı.
“Kitabın,” dedi Aslı.
“Taşınıyormuşsun.”
Aslı başını salladı. Mert kenara çekilince içeri girdi. Oturacakları iki sandalyenin arasına paketi koydular.
Sonuçlanan: Paket sahibine ulaşır. Başlangıçtaki somut iş tamamlanmıştır. Aslı’nın içeri girmesi, konuşma ihtimalini de açar.
Açık kalan: Ne konuşacakları ve aralarındaki kırgınlığın geçip geçmeyeceği belli değildir. Bu sürümde öyküyü buluşmada bitiriyoruz; barıştıklarını söylemiyoruz.
Teslimden vazgeçer: Karar tamamlanır
Aslı, eski atölyenin bulunduğu sokağa sapmadan durdu. Paketin kıvrımını düzeltti, sonra Mert’in numarasını buldu. “Kitabını getirmek için çıktım ama bugün gelmeyeceğim,” yazdı. Ardından eklediği “Belki yarın”ı sildi.
Eve döndüğünde paketi taşınma kolisine koydu. Masada bıraktığı notu yırttı; parçalarını kitabın yanına değil, çöp kutusuna bıraktı.
Sonuçlanan: Aslı bu gidişte paketi teslim etmeme kararı alır ve geri döner. Yola çıktığındaki niyetini değiştirdiğini hem mesajda hem eylemde görürüz.
Açık kalan: Kitabı daha sonra nasıl geri vereceği ve Mert’in mesaja ne cevap vereceği bilinmez. Bu sonu seçerseniz öykünün önceki sahnelerinde Aslı’nın neden görüşmek istemediğini geliştirin. Yoksa okur, kararın dayanağını yalnızca son paragrafta aramak zorunda kalır.
Sahibini bulur ama kapıyı çalmaz: Karar açık kalır
Yeni atölyeyi ararken aynı sokağı iki kez yürüdü. Sonunda camın ardından Mert’i gördü. Tezgâhın başında, bir çekmecenin kulpunu sıkıyordu.
Aslı paketi sol koluna aldı. Sağ elini kapıya kaldırdı, vurmadı. Camdaki yansıması Mert’in üzerine düşüyordu. Yarım adım yana çekildi. İçeriden tornavidanın tezgâha bırakılışı duyuldu; Aslı hâlâ kapının önündeydi.
Sonuçlanan: Arayış biter; Aslı doğru yere gelmiş ve Mert’i bulmuştur. Görüşmenin önündeki adres engeli kalkmıştır.
Açık kalan: Paketi verip vermeyeceği hâlâ belli değildir. İkinci sondan farklı olarak geri dönme kararı da almamıştır. Burada öyküyü tereddüt anında kesiyoruz. Başlangıçtan beri asıl ilgilendiğiniz şey Aslı’nın yüzleşmeye yaklaşmasıysa bu sürümü deneyebilirsiniz. Öykünüz esas olarak kitabın sahibine ulaşmasını izliyorsa aynı bitiş size eksik gelebilir.
Hangi son, yazdığınız öyküye karşılık veriyor?
Bir buluşmayı gerçekleştirme çabası
Deneyebileceğiniz son: Paketin teslim edilmesi.
Önceki sahnelerde arayacağınız dayanak: Aslı’nın Mert’e ulaşmak için gösterdiği çaba.
Görüşme isteğinin değişmesi
Deneyebileceğiniz son: Teslimden vazgeçilmesi.
Önceki sahnelerde arayacağınız dayanak: Geri dönme kararını anlaşılır kılan bir karşılaşma, hatırlama ya da düşünce.
Yüzleşme öncesindeki tereddüt
Deneyebileceğiniz son: Kapının önünde bekleyiş.
Önceki sahnelerde arayacağınız dayanak: Yaklaşma ve geri çekilme arasında daha önce de görülen küçük hareketler.
Bu karşılaştırma sonları başarı sırasına koymuyor. Aynı başlangıca uyabilen üç yön gösteriyor. Seçiminizi yalnızca en güzel bulduğunuz son cümleye göre yapmayın; öykünün geri kalanında hangi yönü gerçekten geliştirdiğinize de bakın.
Kendi son paragrafınızı üç kez deneyin
Öykünüzün bir kopyasında son paragrafı geçici olarak kaldırın. Başlangıcın uyandırdığı ana soruyu bir cümleyle yazın. Soru bulamıyorsanız karakterin o sahnede neyi istediğinden başlayın: Bir şeyi teslim etmek, birini durdurmak, bir gerçeği söylemek ya da bir yerden ayrılmak gibi.
Ardından üç kısa bitiş yazın. İlkinde karakter istediğini yapsın. İkincisinde vazgeçsin ve bu kararın görülebilir bir sonucu olsun. Üçüncüsünde karar açık kalsın; fakat bir şey değişsin: Aradığı kişiyi bulsun, kaçındığı yere gelsin veya daha önce bilmediği bir şeyi öğrensin. Bu seçenekleri bitirmek için yeni karakter ya da beklenmedik bir olay eklemeniz gerekmiyor; önce elinizdeki sahnenin imkânlarını kullanın.
Her bitişin altına şu notu doldurun:
Başlangıçtaki soru: …
Bu sonda kesin olarak olan şey: …
Bilerek açık bıraktığım soru: …
Bu bitişi önceki sahnelere bağlayan ayrıntı: …
Eksikse ekleyeceğim ya da değiştireceğim sahne: …
Üçüncü örnek için doldurulmuş not şöyle olur: “Paket teslim edilecek mi? Henüz bilmiyoruz. Kesin olan, Aslı’nın Mert’i bulduğu ve kapıda beklediği. Açık bıraktığım soru, kapıyı çalıp çalmayacağı. Başlangıçta konuşma notunu paketten çıkarması, bu tereddüdün ilk işareti.”
Son hâlâ havada kalıyorsa
Karar var ama nedeni görünmüyorsa son paragrafa uzun bir açıklama eklemeden önce önceki sahneye bakın. Aslı’nın vazgeçişini seçtiyseniz, onu bu karara yaklaştıran somut bir an yazmayı deneyin. Böylece karar yalnızca anlatıcının bildirdiği bir sonuç olarak kalmaz.
Her şey olmuş ama metin uzamaya devam ediyorsa son açıklama cümlesini geçici olarak çıkarın. Örneğin ilk sonun arkasına “Aslı artık geçmişle barışmaya hazırdı” eklemek yerine iki sandalyenin arasında duran pakette durmayı deneyin. Bu cümle olmadan da vermek istediğiniz anlam çıkıyorsa çıkarılmış sürümü tutabilirsiniz.
Konuşma bütün meseleleri bir anda çözüyor gibi görünüyorsa son diyaloğu daraltın. Karakterlerin yalnızca o anda söyleyebilecekleri bir karşılığa yer verin. Bunu çalışmak için soru-cevap gibi duran diyaloğu sahneye dönüştürme alıştırmasını kullanabilirsiniz.
Seçtiğiniz bitişi önceki paragrafla birlikte okuyun. Ardından çalışma notundaki “Kesin olarak olan şey” satırına dönün. Oraya yalnızca “Öykü bitti” yazabiliyorsanız bir hareketi, kararı ya da değişen bilgiyi daha görünür kılın. Neyin sonuçlandığını söyleyebiliyor, kalan soruyu da bilinçli olarak taşıyorsanız bu sürümü saklayın.
Bir son seçince metinde neyi değiştireceksiniz?
Aslı’nın geri döndüğü ikinci sonu seçtiyseniz, önceki sahnede görüşmekten vazgeçmesini anlaşılır kılan bir ayrıntı arayın. Örneğin pakete konuşma notunu koyup tekrar çıkardığı anı geliştirebilirsiniz. Bitişe “Artık konuşmak istemiyordu” cümlesi eklemek yerine, bu karara yaklaşan bir hareket yazın. Üçüncü sonu seçtiyseniz aynı ayrıntı bir kararı değil, süren tereddüdü hazırlayabilir.
