Açık, boş defterin üzerinde kurşun kalem
Açık, boş bir defterin üzerinde kurşun kalem.

İki çeviriden hangisinin “daha doğru” olduğuna hemen karar vermeye çalışmayın. Aynı kısa pasajı iki baskıda açın ve yalnız üç satır yazın: ortak içerik veya işlev, bana farklı gelen, açık soru. Böylece anlatı, diyalog, betimleme ya da düşünce cümlesindeki farkı kaydeder; özgün metin veya çevirmenin niyeti hakkında bilmediğiniz bir hüküm kurmazsınız.

Karşılaştırmayı bir veya iki cümleyle sınırlayın

  1. İki çeviride aynı pasajı bulun. Baskı ve sayfa numaralarını notun başına yazın.
  2. Sürümleri çevirmen adıyla yarıştırmak yerine geçici olarak A ve B diye adlandırın.
  3. Bir veya iki cümle seçin. Bütün bölümü aynı anda karşılaştırmaya çalışmayın.
  4. Her sürümü bir kez okuyun; sonra aşağıdaki üç satırı doldurun.
Ortak içerik veya işlev:
Bana farklı gelen:
Açık soru:

Bu kayıt bir puanlama tablosu değildir. Amacı, iki Türkçe metinde gerçekten görebildiğiniz ortaklığı, o farka verdiğiniz kişisel tepkiyi ve henüz bilemeyeceğiniz noktayı birbirinden ayırmaktır.

Üç satıra ne yazılır?

1. Ortak içerik veya işlev

İki sürümde de açıkça bulunan en küçük çekirdeği yazın. Bir anlatı cümlesinde bu, ortak hareket ya da durum olabilir. Diyalogda aynı soru, ret veya bildirim; betimlemede aynı nesne ilişkisi; düşünce cümlesinde aynı tereddüt ya da sonuç olabilir.

Örneğin iki sürümde de bir kişi mektubu çekmeceye yerleştiriyor ve pencereyi kapatıyorsa ortak içerik budur. “Biri daha hüzünlü” gibi bir yorum bu satıra girmez.

2. Bana farklı gelen

Burada farkı kendi okuma tepkiniz olarak kurun. “A daha kesik geliyor”, “B’de hareket daha yavaş duyuluyor” veya “Bu hitap B’de daha resmî geliyor” diyebilirsiniz.

“Çevirmen burada karakteri soğuk göstermek istemiş” demeyin; bu, niyet hakkında kanıtsız bir çıkarımdır. Aynı notu “B’deki hitap bana daha mesafeli geliyor” diye daraltabilirsiniz.

3. Açık soru

Farkın sizde doğurduğu, fakat bu kısa parçanın tek başına cevaplamadığı soruyu yazın. Sorunun sonraki paragraf, kitabın başka bir bölümü, çevirmen notu veya özgün dili bilen birinin yardımıyla yeniden ele alınabilmesi iyi olur.

“Hangisi doğru?” çok geniş kalır. “Bu hitap sonraki konuşmalarda da sürüyor mu?” veya “Bu hareket geçici mi, kesin mi görünüyor?” gibi bir soru metne yeniden dönmenizi sağlar.

Hareket içeren bir anlatı örneği

Aşağıdaki iki cümle yalnız bu alıştırma için yazılmış kurmaca sürümlerdir; yayımlanmış bir eserden alınmamıştır.

A: “Meral mektubu çekmeceye koydu, ardından pencereyi kapattı.”

B: “Meral mektubu çekmeceye bıraktı; pencereyi de örttü.”

  • Ortak içerik veya işlev: Meral mektubu çekmeceye yerleştiriyor ve pencereyi kapatıyor.
  • Bana farklı gelen: A’daki “ardından” hareketleri belirgin bir sıraya koyuyor. B’deki “bıraktı” ve “örttü” sözcükleri bana daha yumuşak geliyor. Bu yalnızca benim Türkçe okuma tepkim.
  • Açık soru: Mektubu çekmeceye bırakmak geçici bir ara mı, kesin bir vazgeçiş mi? Sonraki sahnede mektuba yeniden dönülüp dönülmediğine bakacağım.

Bu not, A’nın özgün metne daha yakın olduğunu söylemez. B’nin sözcüklerini çevirmenin belirli bir amaçla seçtiğini de ileri sürmez. Buna karşılık daha sonra dönülebilecek somut bir farkı kaydeder.

Hareket içermeyen bir diyalog örneği

Ortak çekirdek her zaman “kim ne yaptı?” sorusuyla bulunmaz. Şu kurmaca diyalog sürümlerinde karşılaştırılan şey, sözün konuşmada üstlendiği işlevdir:

A: “Bu akşam gelmeyeceksin, öyle mi?”

B: “Demek bu akşam da gelmiyorsun.”

  • Ortak içerik veya işlev: Konuşan kişi, karşısındakinin o akşam gelmeyeceğini dile getiriyor.
  • Bana farklı gelen: A bana doğrudan doğrulama isteyen bir soru gibi geliyor. B’deki “demek” ve “da” ise sözü bir sonuca ve daha önceki benzer durumlara bağlıyormuş gibi duyuluyor.
  • Açık soru: Önceki sahnelerde de gelmeme durumu var mı, yoksa B’de bende oluşan tekrar izlenimi bu cümleyle mi sınırlı?

Aynı yol betimleme ve düşünce cümlelerinde de kullanılabilir. İlk satıra ortak hareket aramak yerine iki sürümün aynı nesneyi nasıl konumlandırdığını veya aynı düşünsel sonucu nasıl taşıdığını yazın.

Ortak çekirdek bulunmuyorsa zorlamayın

Bazen fark yalnız tonda değil, olayın sırasındadır. Şu kurmaca karşı örneği düşünün:

A: “Defteri kapıyı açtıktan sonra masaya bıraktı.”

B: “Defteri kapıyı açmadan önce masaya bıraktı.”

Burada “ikisi de aşağı yukarı aynı şeyi söylüyor” diye düzleştirmeyin. Notu şöyle kurun:

  • Ortak içerik veya işlev: Her iki sürümde de defter masaya bırakılıyor ve kapı açılıyor.
  • Ayrılan nokta: A’da defter kapı açıldıktan sonra, B’de ise önce bırakılıyor.
  • Açık soru: Olay sırasını hangi sürümün koruduğuna bu iki Türkçe cümleden karar veremiyorum.

“Ortak çekirdek bulamadım” da geçerli bir kayıttır. Bilmediğiniz yerde boşluk bırakmak, iki sürümden birini kanıtsız biçimde hatalı ilan etmekten daha kullanışlıdır.

Notu kesin hükümden arındıran son kontrol

  • İlk satırda yalnız iki sürümde de açıkça bulunan içerik veya işlevi mi yazdım?
  • İfade farkını “bana şöyle geliyor” diye mi kurdum?
  • Çevirmenin amacı veya özgün cümlenin yapısı hakkında bilmediğim bir şey ekledim mi?
  • Açık sorum, metinde yeniden bakabileceğim belirli bir noktaya mı yöneliyor?

Notunuzda “çevirmen bilerek”, “özgününde kesinlikle” veya “doğru çeviri” gibi ifadeler varsa bunları gözlenebilir sözcük, söz dizimi, konuşma işlevi ya da olay farkıyla değiştirin.

Karşılaştırmaya bir önsöz ya da çevirmen açıklaması da katacaksanız, dış notu romanın kendi anlatımından ayrı tutmak için önsöz, editör ve çevirmen notlarını ayıran kayıt düzenini kullanabilirsiniz.