Koyu renkli kapalı defterin üzerinde metalik bir kalem
Kapalı koyu renkli defterin üzerinde metalik bir kalem.

En kısa çözüm, dış metinden öğrendiğiniz şeyi ana metin notunun içine gömmemektir. Defterde aynı kayıt altında beş ayrı satır açın: notun türü, söyleyen, dış not, ana metne etkisi ve açık soru. Böylece “Bunu anlatıcı mı söyledi, yoksa çevirmen mi açıkladı?” sorusunun cevabı kaybolmaz.

Beş satırlık kayıt

  • Notun türü: Önsöz, editör notu, çevirmen notu veya başka bir dış metin.
  • Söyleyen: Metinde adı ya da görevi nasıl veriliyorsa öyle yazın. İmza yoksa “imzasız editör notu” demek yeterlidir.
  • Dış not: Öğrendiğinizi alıntı yapmak yerine kendi cümlenizle, tek bir düşünce halinde kaydedin.
  • Ana metne etkisi: Notun ileride karşılaştığınız bir sahneyi nasıl değiştirdiğini veya sınırlandırdığını yazın. Henüz karşılığı yoksa bunu açıkça belirtin.
  • Açık soru: Ana metinde bakacağınız tek noktayı soru biçiminde bırakın.

Kaydı geri bulabilmek için tür satırının yanına kısa bir konum da ekleyebilirsiniz: “ön bölüm, 2. not” veya “çevirmen notu, s. 8” gibi. Sayfa numarası yoksa bölüm adı yeterlidir; numara uydurmayın.

Doldurulmuş örnek: Eski ölçü açıklaması

Aşağıdaki kitap ve not bütünüyle kurmacadır; gerçek bir eserden aktarılmamıştır.

Notun türü: Çevirmen notu — ön bölüm, 2. not

Söyleyen: Çevirmen; ayrıca bir kişi adı verilmemiş

Dış not: Metindeki eski ölçü adının bugünkü tek bir karşılığa sabitlenemeyeceği belirtiliyor.

Ana metne etkisi: Üçüncü bölümde anlatıcı, kapı ile kumaş rulosunun genişliğini aynı ölçü adıyla karşılaştırıyor. Bu yüzden sayıyı kesin bir modern uzunluğa çevirmek yerine sahne içindeki karşılaştırmayı koruyorum.

Açık soru: Aynı ölçü adı ileride başka bir kişi tarafından kullanıldığında yine karşılaştırma mı kuracak, yoksa farklı bir anlam mı kazanacak?

Bu ayrım sayesinde “Anlatıcı kapının modern ölçüsünü kesin olarak verdi” diye not düşmezsiniz. Ana metindeki olgu, kapı ile kumaş rulosunun aynı ölçü sözcüğüyle anlatılmasıdır. Sözcüğün modern karşılığına dair uyarı ise çevirmenin notundan gelir. İki bilgi birbirini etkiler fakat aynı ses tarafından söylenmiş değildir.

Ana metne etkisini ne zaman doldurmalı?

Dış notu okuduğunuz anda ana metnin ne yapacağını tahmin etmek zorunda değilsiniz. Etki satırına önce “Henüz karşılığı yok” yazın. İlgili ayrıntıyla karşılaşınca bu ifadeyi silmeden yanına bölüm veya sayfa konumunu ve yeni gözleminizi ekleyin.

Güncelleme için şu üç karardan biri yeterlidir:

  • Karşılığı çıktı: Dış notta belirtilen konu ana metinde görünür hale geldi.
  • Beklentiyi sınırladı: Ana metin, dış nottan çıkardığınız ilk yorumu daha dar bir alana çekti.
  • Henüz karar verilemez: Benzer bir ayrıntı var, fakat bağlantı kurmak için metinde yeterli dayanak yok.

“Karşılığı çıktı” demek, dış notun bütün yorumları doğruladığı anlamına gelmez. Yalnızca iki metin arasında incelemeye değer bir bağ bulunduğunu gösterir.

Notlar birbirine karışıyorsa kaynağı cümlenin başına taşıyın

Dağınık bir kayıt şöyle görünebilir:

Eski ölçü yaklaşık bir uzunluk veriyor; kapı geniş olabilir.

Burada açıklamanın kimden geldiği, “geniş” yorumunun neye dayandığı ve ana metnin gerçekten ne söylediği belli değildir. Aynı kaydı iki parçaya ayırın:

  • Çevirmen notu: Eski ölçünün tek bir modern karşılığa sabitlenemeyeceğini belirtiyor.
  • Ana metin, bölüm 3: Kapı ile kumaş rulosu aynı ölçü adı kullanılarak karşılaştırılıyor.

Ardından kendi yorumunuzu üçüncü bir cümleye koyun: “Kesin uzunluk çıkarmak yerine iki nesne arasındaki oranı izlemeliyim.” Böylece kaynak, metindeki ayrıntı ve sizin yorumunuz üç ayrı görev üstlenir.

Birden fazla dış not varsa birleştirmeyin

Önsöz ile çevirmen notu aynı konuya değinse bile iki ayrı kayıt açın. Birine ait cümleyi diğerinin görüşü gibi göstermeyin. Örneğin:

  • Önsöz: Anlatının zaman düzenine ilişkin bir beklenti kuruyor.
  • Çevirmen notu: Belirli bir sözcük seçiminin sınırını açıklıyor.

Sonradan ikisi aynı sahnede buluşursa bağlantıyı “Ana metne etkisi” satırında kurabilirsiniz. Kaynak satırlarını birleştirmeniz gerekmez.

Kopyalanabilir çalışma notu

Kitap:

Notun türü ve yeri:
Söyleyen:
Dış notu kendi cümlemle:

Ana metindeki karşılığı ve yeri:
Ana metne etkisi:

Açık sorum:
Sonraki ek:

Sonraki ek alanı, sorunuz cevaplandığında eski kaydı değiştirmeden devam etmenizi sağlar. “Bölüm 7 — aynı ölçü bu kez yalnız diyalogda kullanıldı; soru hâlâ açık” gibi kısa bir ek yeterlidir.

Amacınız dış bilginin kaynağını izlemek değil, yalnızca önsözün kurduğu beklentinin roman boyunca değişip değişmediğini görmekse önsözden sonra iki satırlık beklenti notu daha dar bir çalışma sunar.

Kaydı bitirme ölçütü

Notunuz şu üç soruya ayrı ayrı cevap veriyorsa tamamlanmıştır:

  1. Bu bilgi kimden ve hangi dış metinden geldi?
  2. Ana metinde gördüğüm somut karşılık neydi?
  3. Bağlantı hakkında neyi hâlâ bilmiyorum?

İkinci soruya henüz cevap veremiyorsanız kayıt eksik sayılmaz. “Ana metinde henüz karşılaşmadım” demek, dış notu anlatının kendi olgusu gibi doldurmaktan daha açık bir sonuçtur.