Koyu renkli kapalı bir defterin üzerinde metalik bir kalem.
Koyu renkli kapalı bir defter ve üzerinde duran metalik kalem.

Anlatıcının aynı kişiden söz ederken kullandığı ifadeleri üç ayrı durakta kaydedin. Her durakta yalnızca kullanılan ifadeyi, ifadenin geçtiği durumu ve değişimin açık bıraktığı soruyu yazın. Böylece olay özeti çıkarmadan “Meral Hanım”, “Meral” ve “Nihat’ın annesi” gibi seçimlerin nerede değiştiğini yeniden bulabilirsiniz.

Önce anlatıcının sözü ile hitabı ayırın

Bu çalışma, karakterlerin birbirine nasıl seslendiğini değil, anlatıcının bir kişiyi nasıl andığını izler.

  • “Meral Hanım, kapıyı açık bırakır mısınız?” bir karakterin hitabıdır.
  • “Meral Hanım kapıyı açık bıraktı.” anlatıcının kişi için seçtiği ifadedir.

İlk cümledeki değişimi incelemek istiyorsanız konuşma içindeki hitap değişimini izleyen çalışma daha uygundur. Burada ise anlatıcının ad, soyad, akrabalık bağı ya da görev adı arasındaki seçimine bakacağız.

Üç duraklı kaydı kurun

1. İfadeyi geçtiği yerde kaydedin

Aynı kişi için farklı bir kullanım gördüğünüzde ifadenin kendisini ve kısa bir geri dönüş adresini yazın. Uzun cümleyi kopyalamanız gerekmez.

1. durak: “Meral Hanım” — 2. bölüm, apartman toplantısı

Sayfa numarası varsa onu kullanın. Yoksa bölüm adıyla birlikte “toplantının başı” veya “mutfaktaki konuşmadan sonra” gibi ayırt edici bir konum yeterlidir.

2. Yalnızca ilgili bağlamı ekleyin

Bütün sahneyi özetlemek yerine ifade seçimini anlamlandırabilecek bir ya da iki koşul yazın:

  • Anlatım o sırada hangi karaktere yakın duruyor?
  • Aynı kişi sahnede hangi ilişki veya görev üzerinden bulunuyor?
  • Önceki kayıttan bu yana konuşanlar, ortam ya da bakış odağı değişmiş mi?

“Meral Hanım toplantıda herkese karşı resmîydi” demek yorum içerir. “Toplantıda soyadıyla anılan diğer iki kişi de var” demek ise karşılaştırılabilir bir bağlam verir.

3. Hüküm yerine açık soru bırakın

İfadenin değişmesi yakınlık, uzaklaşma veya saygı değişimi anlamına gelebilir; fakat tek sahne bunu göstermeyebilir. Anlatının bakış odağı değişmiş, iki adaşı ayırmak gerekmiş veya kişinin o sahnedeki görevi öne çıkmış olabilir.

Bu yüzden “Anlatıcı artık Meral’i daha yakın buluyor” diye sonuç yazmak yerine şöyle sorun:

“Adın kısalması Ece ile kurulan yakınlığı mı izliyor, yoksa anlatımın o bölümde Ece’ye yaklaşmasından mı kaynaklanıyor?”

Doldurulmuş kurmaca örnek

Aşağıdaki kişiler ve sahneler tamamen kurmacadır.

  1. “Meral Hanım” — 2. bölüm, apartman toplantısı. Anlatım Ece’ye yakın; Ece bu kişiyle ilk kez karşılaşıyor. Toplantıdaki başka kişiler de soyadı veya unvanla anılıyor.
  2. “Meral” — 5. bölüm, depodaki kırık rafı Ece ile birlikte boşalttıkları sahne. Anlatım yine Ece’ye yakın; odada ikisinden başka kimse yok.
  3. “Nihat’ın annesi” — 7. bölüm, Nihat’ın eve dönüşü. Anlatım bu kez Nihat’ın gördükleriyle sınırlı; Meral sahneye onunla olan bağı üzerinden giriyor.

Açık soru: “Meral Hanım”dan “Meral”e geçiş Ece ile ilişkinin değişmesine mi bağlı, yoksa kalabalık ortamdan iki kişilik sahneye geçmenin sonucu mu? “Nihat’ın annesi” kullanımı, önceki değişimi geri almaktan çok bakış odağının Nihat’a geçtiğini mi gösteriyor?

Bu kayıt, üç kullanımın tek bir çizgide ilerlediğini varsaymıyor. Üçüncü ifade yakınlaşma ya da uzaklaşma işareti olmak zorunda değil; kişinin o sahnede hangi bağ üzerinden görüldüğünü gösterebilir.

Değişimi fazla yorumlamamak için üç kontrol

Bakış odağı değişti mi?

İfade değişirken anlatının yaklaştığı karakter de değişiyorsa bunu bağlam satırına ekleyin. Böylece anlatıcının genel tutumuyla bir karakterin bakışına bağlı adlandırmayı birbirine karıştırmazsınız.

Aynı ifade benzer durumda yeniden geliyor mu?

Tek bir kullanım yerine tekrara bakın. “Meral” yalnız kapalı bir iki kişilik sahnede kullanılıyor, kalabalık sahnelerde yeniden “Meral Hanım” deniyorsa ortam önemli olabilir. Sonraki benzer sahnede hangi ifadenin seçildiğini not etmek soruyu daraltır.

Değişikliğin pratik bir nedeni var mı?

Aynı adı taşıyan iki kişi, yeni tanıtılan bir akrabalık bağı veya öne çıkan bir görev, anlatıcının daha açık bir ifade seçmesine yol açabilir. Metin böyle bir neden gösteriyorsa ilişki değişimi aramak zorunda değilsiniz.

Kopyalanabilir kısa kayıt

Kişi:

1. durak — kullanılan ifade:
Yer:
İlgili bağlam:

2. durak — kullanılan ifade:
Yer:
İlgili bağlam:

3. durak — kullanılan ifade:
Yer:
İlgili bağlam:

Açık soru:
Sonraki dönüşte bakacağım benzer durum:

Üçüncü farklı ifadeyi hemen bulamazsanız boşluğu doldurmak için sahne aramayın. İki durağı kaydedip üçüncüyü açık bırakın. Aynı kullanım sürerse bu da yararlı bir sonuçtur: anlatıcının kişi için seçtiği ifade, koşullar değişmesine rağmen sabit kalmış olabilir.

Notun tamamlandığını nasıl anlarsınız?

Kayıt sizi üç yere geri götürüyor, kullanılan ifadeleri yorumdan ayrı tutuyor ve sonraki sahnede sınanabilecek tek bir soru bırakıyorsa yeterlidir. Kişinin bütün ilişkilerini açıklamanız veya değişimin nedenini hemen çözmeniz gerekmez. Bu notun işi cevabı vermek değil, anlatıcının sözcük seçimi değiştiğinde neyin de değiştiğini karşılaştırılabilir hâle getirmektir.