
Bir savı değerlendirirken hemen “doğru” ya da “yanlış” demek yerine üç ayrı satır yazın: sav, sınır, eksik bilgi. İlk satır yazarın ne ileri sürdüğünü, ikinci satır bu düşüncenin hangi koşulda yetersiz kalabileceğini, üçüncü satır ise karar vermeden önce neyi bilmeniz gerektiğini gösterir.
Sınır yazmak, sırf karşı çıkacak bir örnek aramak değildir. Amaç, savın geçerli olabileceği alanı daha kesin görmektir. Böylece notunuz ne uzun bir özete ne de gerekçesiz bir kişisel tepkiye dönüşür.
Üç satırı nasıl dolduracaksınız?
- Sav: Yazar neyin neye yol açtığını, neyin daha iyi olduğunu ya da ne yapılması gerektiğini söylüyor? Örnekleri ve gerekçeleri şimdilik çıkarıp bunu kendi cümlenizle yazın.
- Sınır: Savın kapsamadığı bir koşul seçin. Kişi, zaman, ortam, amaç, işin türü veya kullanılan ölçüt değiştiğinde sonuç aynı kalıyor mu?
- Eksik bilgi: Savın kapsamını belirlemek için cevaplanması gereken tek bir soru yazın. “Daha fazla araştırılmalı” yerine, hangi bilginin eksik olduğunu adlandırın.
Sav:
Sınır:
Eksik bilgi:
Kitaba daha sonra dönebilmek için bu üç satırın yanına yalnızca bölüm adını ya da sayfa numarasını ekleyebilirsiniz. Uzun bir alıntı kopyalamanız gerekmez.
Doldurulmuş örnek
Kurgusal metin durumu: Bir kurgudışı kitabın yazarı, sabah erken çalışmanın dikkat dağıtıcı unsurları azalttığını ve bu nedenle her zaman daha verimli olduğunu ileri sürüyor. Bu, gerçek bir kitaptan alınmış bilgi ya da bilimsel bir sonuç değil; alıştırma için oluşturulmuş bir örnektir.
Sav: Sabah erken çalışmak her zaman daha verimlidir.
Sınır: Bu sav; vardiyalı çalışanları, sabah bakım sorumluluğu bulunanları ve işi başka kişilerle aynı anda yürütmesi gerekenleri kapsamıyor olabilir.
Eksik bilgi: Verim hangi iş türü, çalışma düzeni ve ölçüte göre karşılaştırılıyor?
Buradaki sınır, “Ben sabah çalışmayı sevmiyorum” değildir. Kişisel tercih savı tek başına çürütmez. Buna karşılık vardiya düzeni, bakım sorumluluğu ve işin türü, savın hangi koşullarda işleyeceğini doğrudan etkileyebilecek değişkenlerdir. Eksik bilgi satırı da genel bir kuşku bırakmak yerine metinde aranabilecek belirli bir soru üretir.
Sınırı belirsiz bir itiraza dönüştürmeyin
İkinci satırınız yalnızca “Bu herkeste geçerli değil” diyorsa henüz bitmemiştir. Kapsam dışında kalabilecek kişiyi veya koşulu belirtin.
- Belirsiz: Buna katılmıyorum.
Daha açık: Bu öneri, çalışma saatini kendisi seçemeyen kişilerin koşullarını açıklamıyor. - Belirsiz: Her zaman böyle olmaz.
Daha açık: Sonuç, tek başına yapılan işlerde geçerli olsa bile eşzamanlı ekip çalışmasında değişebilir. - Belirsiz: Yeterli kanıt yok.
Daha açık: Karşılaştırmanın hangi süre boyunca ve hangi verim ölçütüyle yapıldığı belirtilmiyor.
“Sav yanlış” demek bir sonuçtur. “Sav şu koşulu kapsamıyor” demek ise kontrol edilebilir bir okuma notudur. Metnin ilerleyen bölümleri bu koşulu ele alıyorsa notunuzu güncelleyebilirsiniz.
Savın türüne göre sınır sorusu seçin
- Genelleme: Kimler, hangi yerler veya hangi dönemler kapsam dışında kalıyor?
- Neden-sonuç savı: Sonucu doğurabilecek başka bir koşul var mı? Sözü edilen neden değiştiğinde sonuç da değişiyor mu?
- Karşılaştırma: İki seçenek aynı görev, süre ve ölçüt üzerinden mi karşılaştırılıyor?
- Öneri: Öneri kimin amacı için uygun? Gerektirdiği zaman, araç veya koşullar belirtilmiş mi?
Örneğin kurgusal bir metinde “Dijital notlar, aranabildikleri için kâğıt notlardan daha kullanışlıdır” savıyla karşılaştığınızı düşünün. Sınır satırına “Kullanışlılık yalnızca eski bir kaydı geri bulmak olarak tanımlanıyor; çizim yapma veya ekransız çalışma ihtiyacı hesaba katılmıyor” yazabilirsiniz. Eksik bilgi sorusu da “Kullanışlılık hangi görev ve hangi okur için değerlendiriliyor?” olabilir.
Metin sınırı daha sonra açıklarsa ne yapmalı?
İlk notunuzu silmeyin. Altına kısa bir güncelleme ekleyin:
Yazar, beşinci bölümde öneriyi çalışma saatini seçebilen kişilerle sınırlandırdı. İlk notumdaki vardiya sorusu açık kaldı; “her zaman” ifadesine ilişkin itirazım ise daraldı.
Böylece ilk tepkiniz ile metnin daha sonra verdiği cevap birbirine karışmaz. Yazar sınırı açıklamışsa aynı itirazı sürdürmek yerine kalan eksik bilgiyi yeniden adlandırabilirsiniz.
60–90 saniyelik uygulama
- İlk yarım dakikada savı tek cümleye indirin.
- Sonraki yarım dakikada yalnızca bir koşulu değiştirin: kişi, zaman, ortam, amaç veya ölçüt.
- Kalan sürede bu değişikliğin doğurduğu tek soruyu yazın ve metindeki yer işaretini ekleyin.
Aklınıza makul bir sınır gelmiyorsa karşı örnek uydurmayın. Şu geçici kaydı bırakabilirsiniz:
Bu aşamada savın sınırını göremedim. Sonucun farklı çalışma türlerinde de geçerli olup olmadığını bilmiyorum.
Bu ifade, savı kabul ettiğiniz anlamına gelmez; yalnızca mevcut metnin henüz kesin bir değerlendirmeye yetmediğini gösterir.
Notu ne zaman bitirmiş sayabilirsiniz?
- Sav, örneği yeniden anlatmadan tek cümlede anlaşılabiliyor.
- Sınır satırı genel bir itiraz yerine değişen bir koşulu adlandırıyor.
- Eksik bilgi satırı, metinde aranabilecek veya açık bırakılabilecek belirli bir soru içeriyor.
Savı metindeki örnekten ayırmakta zorlanıyorsanız önce sav ile örneği ayıran okuma notunu uygulayın. Ardından burada yalnız savın geçerlilik alanına bakın. Sonuçta elinizde kitabı özetleyen değil, yazarın düşüncesini hangi koşullarda kabul edebileceğinizi gösteren kısa bir kayıt kalır.


