Çizgili kâğıt üzerinde saydam ambalajlara dizilmiş farklı renklerde kalemler
Kısa bir sahnenin üç işaretini ayrı ayrı yazmaya eşlik edebilecek kâğıt ve renkli kalemler; temsili fotoğraf.

İki karakter geçmişteki olayı zaten biliyorsa onu birbirlerine yeniden anlattırmayın. Okurun bugün olanı anlaması için gereken en küçük sonucu seçin; sonra bu sonucu üç ayrı işarete dağıtın: elde kalan bir iz, söylenmekten kaçınılan bir söz ve geçmiş yüzünden değişen bir eylem.

Böylece okur olayın bütün tutanağını değil, o olayın şimdiki sahne üzerindeki baskısını görür.

Önce geçmişi değil, bugünkü kararı belirleyin

Ortak geçmişin tamamını yazmaya başlamadan şu cümleyi doldurun:

Geçmişteki olay yüzünden karakter, şimdi ______ yapmak yerine ______ yapacak.

Bu boşluk dolmuyorsa geçmiş bilgisi henüz sahnede bir görev üstlenmiyor olabilir. Yalnızca karakter dosyasında durabilir. Örneğin “İkisi geçen yıl bir su baskını yaşadı” tek başına sahne değildir. “Yağmur başlayınca kutuları alt rafta bırakmaktan vazgeçtiler” ise bugünkü kararı gösterir.

Açıklama yığını nerede oluşuyor?

Aşağıdaki kurmaca replik, bilgiyi okura ulaştırır; fakat iki kişinin de bildiği ayrıntıları yeniden sıraladığı için konuşmadan çok özet gibi duyulur:

“Bildiğin gibi geçen sonbaharda oluk taşınca su içeri girmiş, afişlerin çoğu ıslanmış ve onları gece yarısına kadar kurutmaya çalışmıştık.”

Bu cümlede tarih, neden, zarar ve sonrasındaki uğraş tek seferde açıklanıyor. Oysa mevcut sahne yalnızca afişlerin yeniden risk altında olduğunu gerektiriyorsa diğer ayrıntılar bekleyebilir.

Üç işaretin her birine ayrı görev verin

  • Eldeki iz: Geçmiş olaydan bugüne kalmış, karakterin dokunabildiği ya da görebildiği sonuçtur. Eğilmiş bir anahtar, üstü kazınmış bir isim veya sudan dalgalanmış bir kutu olabilir.
  • Kaçınılan söz: Karakterin başlayıp tamamlamadığı, başka sözcükle değiştirdiği ya da karşısındakinin cevap vermeden anladığı ifadedir. Bu işaret, olayın iki kişi arasındaki ağırlığını taşır.
  • Değişen eylem: Geçmiş bilgiyi gerekli kılan parçadır. Karakterin sırasını, yönünü, kararını veya kullandığı nesneyi değiştirir.

Üç işaret aynı bilgiyi üç kez tekrarlamamalı. İz sonucu, yarım kalan söz kişiler arasındaki gerilimi, eylem ise bilginin neden şimdi önemli olduğunu göstermeli.

Doldurulmuş örnek: Afiş kutuları

Aşağıdaki kişiler ve olay bütünüyle kurmacadır.

  • Şimdiki karar: Aslı ile Baran, afiş kutularını pencerenin altında bırakmak yerine üst rafa taşıyacak.
  • Eldeki iz: Kutulardan birinin tabanı dalgalanmış; kenarında koyu bir su çizgisi kalmış.
  • Kaçınılan söz: Baran “Geçen sefer…” diye başlayıp devam etmiyor.
  • Değişen eylem: Aslı sandalyeleri dizmeyi erteliyor, merdiveni açıyor ve pencere mandalının denetlenmesini istiyor.
  • Şimdilik verilmeyecek bilgiler: Olayın tarihi, oluğu kimin temizlemediği, kaç afişin zarar gördüğü ve o gece kimin ne söylediği.

Sahne

Aslı, son afiş rulosunu pencerenin altındaki kutuya bıraktı.

Baran kutuyu kendine çekti. Kartonun dalgalanmış tabanı avucuna sürtündü; başparmağı kenardaki koyu çizgide kaldı.

“Bunlar yine burada mı duracak?”

“Yarım saat. Önce sandalyeleri dizeriz.”

Yağmurun ilk damlaları cama vurdu. Baran, “Geçen sefer…” diye başladı; sonra kutunun kapağını kapattı.

Aslı sandalyeyi bıraktı, duvar dibindeki merdiveni açtı. “Üst rafı boşalt. Afişleri şimdi taşıyoruz.”

“Çay?”

“Üç kutudan sonra. Sen de pencerenin mandalına bak.”

Sahne geçmiş olayın tam olarak ne zaman gerçekleştiğini veya sorumlusunu açıklamıyor. Buna karşılık okur, kutuların daha önce suyla zarar gördüğünü, iki karakterin aynı olayı hatırladığını ve yeni yağmurun iş sıralarını değiştirdiğini çıkarabilir. Şimdiki sahne için gereken bilgi budur.

Açıklama cümlesini çıkararak sınayın

Sahnenin sonuna şu cümleyi eklediğinizi düşünün:

İkisi de önceki su baskınının tekrarlanmasından korkuyordu.

Şimdi bu cümleyi çıkarın ve üç soruya bakın:

  1. Geçmişten kalan somut sonuç görülebiliyor mu?
  2. İki karakterin aynı olayı bildiği anlaşılıyor mu?
  3. Bu bilgi bugünkü bir eylemi değiştiriyor mu?

Üçüne de yanıtınız evetse açıklama cümlesine ihtiyaç olmayabilir. Yalnız ilk ikisi çalışıyorsa sahne geçmişe gönderme yapıyor ama ilerlemiyor demektir; eylemi değiştirin. Yalnız sonuncusu çalışıyorsa karar anlaşılır fakat geçmiş bağlantısı fazla belirsiz kalabilir; nesneye bir iz veya kısa bir yarım söz ekleyin.

Okurun bilmesi gereken ayrıntıyı nasıl seçersiniz?

Geçmiş olay için aklınızdaki bilgileri üç gruba ayırın:

  • Şimdi gerekli: Karakterin mevcut davranışını anlamadan sahne takip edilemiyorsa verin.
  • Sonra gerekli: Suçlama, ayrılık veya başka bir karar ileride önem kazanacaksa o sahneye saklayın.
  • Hiç gerekmeyebilir: Yazar olarak bildiğiniz fakat hiçbir seçimi değiştirmeyen ayrıntıyı metne taşımak zorunda değilsiniz.

Örnekte kutuların neden yukarı taşındığı şimdi gereklidir. Oluğu kimin ihmal ettiği ancak iki karakter arasında sorumluluk tartışması başlayacaksa gerekir. Zarar gören afişlerin tam sayısı ise öykünün başka bir sonucunu değiştirmiyorsa hiç söylenmeyebilir.

Belirsizlik ile eksik bilgi aynı şey değildir

Okurun geçmişin her ayrıntısını bilmemesi sorun değildir; fakat sahnedeki hareketi yanlış anlamaması gerekir. Aslı neden merdiveni açtı, Baran’dan neden pencere mandalına bakmasını istedi ve konuşmanın konusu neden değişti? Bu bağlantılar seçilemiyorsa tek bir açıklayıcı anlatıcı cümlesi eklemek, karakterlere yapay bir konuşma yaptırmaktan daha temiz olabilir:

Kutunun alt köşesindeki karton, kuruyup kat kat kabarmıştı.

Bu cümle de gerekli değilse çıkarılabilir. Amaç bilgiyi ne pahasına olursa olsun gizlemek değil, yalnızca doğru anda ve işe yaradığı ölçüde vermektir.

Kendi sahneniz için kısa çalışma notu

  • Karakterlerin ortak bildiği olay: ______
  • O olayın bugüne kalan somut izi: ______
  • Birinin söylemekten kaçındığı söz: ______
  • Geçmiş nedeniyle değişen şimdiki eylem: ______
  • Okurun şimdi bilmesi gerekmeyen iki ayrıntı: ______ / ______

Bu nottan altı ila on repliklik bir sahne yazın. Sonra geçmişi doğrudan özetleyen cümleyi geçici olarak kapatın. İz, kaçınılan söz ve değişen eylem hâlâ aynı geçmişi işaret ediyorsa cümleyi çıkarmayı deneyin.

Konuşma geçmiş bilgisinden arındığında hâlâ soru-cevap sırası gibi duruyorsa soru-cevap görünümündeki diyaloğu sahneye dönüştürme çalışmasıyla karakterlerin ayrı amaçlarını belirleyebilirsiniz. Replikler birbirine fazla benziyorsa sonraki adım olarak karakterlerin konuşma seslerini ayırmaya geçebilirsiniz.