Karakterleri birbirinden ayırmak için her birine sürekli tekrarlayacağı bir söz vermeniz gerekmez. Önce şu üç noktayı değiştirin: Konuşmadan hangi sonucu almak istiyor, sorunun hangi ayrıntısını önce fark ediyor ve karşısındakini neye dayanarak ikna etmeye çalışıyor? Sözcük seçimi de bu farklardan doğsun.
“Biri kısa, diğeri uzun cümle kursun” gibi biçimsel bir karar işe yarayabilir; fakat tek başına kaldığında kolayca numaraya dönüşür. Kısa konuşan karakter her durumda üç kelimelik cümleler kurunca insan değil, ayarlanmış bir düzenek gibi duyulabilir. Daha sağlam ayrım, repliğin altında çalışan düşüncededir.
Önce konuşma amacını ayırın
İki karakter aynı olay hakkında konuşabilir, aynı sonuca varabilir ve yine de farklı duyulabilir. Bunun için kişilik sıfatları yerine sahneye özgü amaçlar yazın.
“Ece düzenli, Murat titiz” demek fazla geniştir. “Ece provayı saat üçte başlatmak istiyor; Murat eksik dekorun sahnedeki hareketi anlaşılmaz kılmasını önlemek istiyor” cümleleri ise doğrudan replik üretir. Biri süreyi ve iş sırasını, diğeri ölçüyü ve kullanım biçimini konuşmaya taşıyabilir.
İlk sürüm: İsimler değişse de pek bir şey değişmiyor
Aşağıdaki okul oyunu örneği tamamen kurmacadır. Prova başlamadan önce kartondan yapılması gereken pencere çerçevesinin eksik olduğu fark ediliyor.
Ece: Dekor parçası hâlâ gelmedi.
Murat: Evet, ne yapacağız?
Ece: Bence biraz daha bekleyelim.
Murat: Ama prova başlayacak.
Ece: Böyle başlayamayız.
Murat: Belki başka bir şey kullanırız.
Ece: Olabilir.
Murat: Tamam, deneyelim.
Bu konuşmada bilgi aktarılıyor, fakat karakterlerin ayrı birer muhakemesi görünmüyor. “Böyle başlayamayız” sözünü kimin söylediği önemli değil; çünkü böyle sözcüğünün hangi soruna işaret ettiği belirsiz. Beklemek ve başka bir şey kullanmak da herhangi bir karaktere ait olmayan genel seçenekler olarak kalıyor.
İkinci sürüm: Aynı sorun, iki ayrı öncelik
Ece: Çerçeve gelmedi. Yere mavi bandı çekiyorum; üçte ilk sahneye giriyoruz.
Murat: Yerdeki bant pencere gibi okunmaz. Oyuncu yerini bilir ama sahnenin neyi gösterdiği anlaşılmaz.
Ece: Bugün seyirci yok. Önce girişleri oturtalım, çerçeveyi yarın ekleriz.
Murat: Yarın ekleyince oyuncunun pencereye uzanışı değişecek. Ölçüsünü şimdi bilmem lazım.
Ece: Tahtaya yetmişe yüzlük bir dikdörtgen çiz. Beş dakikada prova ölçümüz olur.
Murat: Çizmek yetmez, kenarı tutulmalı. İki mukavvayı bantlarsam on dakikada taşınabilir bir taslak çıkar.
Ece: On dakika; fazlası yok. Biz bu sırada ikinci sahnenin ses girişini çalışırız.
Murat: Anlaştık. Taslak bitince ilk sahneyi baştan alırız; yarın yalnız kaplamasını değiştiririm.
İkinci sürümde karakterler birbirinin zıddı olmak zorunda değil. İkisi de provanın ilerlemesini istiyor. Ayrım, ilerleme saydıkları şeyde: Ece için beklememek ve çalışma sırasını korumak; Murat için oyuncunun kullanabileceği, biçimi anlaşılır bir geçici parça hazırlamak.
| Karakter | Konuşmadan istediği sonuç | Önce fark ettiği ayrıntı | İfade tercihi |
|---|---|---|---|
| Ece | Provayı zamanında başlatmak | Saat, sıra ve beklerken yapılabilecek iş | Karar bildiriyor; süre sınırı ve sonraki adımı birlikte söylüyor. |
| Murat | Dekorun hareket içinde anlaşılır olmasını sağlamak | Ölçü, tutulacak kenar ve oyuncunun uzanışı | Bir önerinin neden yetmeyeceğini açıklayıp malzemeli bir karşı öneri getiriyor. |
Değişiklik yalnızca cümle uzunluğunda değil. Ece’nin “üçte”, “beş dakika” ve “bu sırada” sözleri onun zamanı nasıl düzenlediğini gösteriyor. Murat’ın “kenar”, “ölçü” ve “uzanış” ayrıntıları ise dekoru görünüşten çok kullanım üzerinden düşündüğünü belli ediyor. Bunları her replikte tekrarlamak gerekmiyor; kritik karar anlarında görünmeleri yeterli.
Kendi sahneniz için üç aşamalı çalışma
1. Her karaktere sahnelik bir amaç verin
“Neşeli”, “sinirli” ya da “utangaç” yerine, bu konuşma bitince karakterin neyin değişmesini istediğini yazın. Amaç küçük olabilir: odadaki pencerenin açılması, toplantının ertelenmesi, bir sırrın açıklanmaması ya da diğer kişinin kararını netleştirmesi.
2. Dikkatlerini farklı yerlere yöneltin
Aynı eksikliği gören iki kişi aynı sorunu görmek zorunda değildir. Biri gecikmeye, diğeri maliyete; biri söylenen söze, diğeri söylenmeyen ayrıntıya takılabilir. Karakterin dikkat ettiği şey, kullanacağı isimleri ve vereceği örnekleri doğal biçimde değiştirir.
3. İfade biçimini amaca bağlayın
Bir karakter doğrudan karar cümlesi kurabilir; diğeri önce gerekçe sunabilir. Biri sayı ve süreyle, diğeri somut görüntü veya hareketle düşünebilir. Burada amaç herkese değişmez bir konuşma kuralı koymak değildir. Karakter acele ettiğinde, çekindiğinde ya da fikrini değiştirdiğinde alışılmış ritminden çıkabilmelidir.
Sahnedeki ortak sorun:
A karakterinin konuşmadan istediği sonuç:
A'nın önce fark ettiği ayrıntı:
A'nın ikna ederken dayandığı ölçüt:
B karakterinin konuşmadan istediği sonuç:
B'nin önce fark ettiği ayrıntı:
B'nin ikna ederken dayandığı ölçüt:
İkisinin uzlaşabileceği geçici adım:İsimleri kapatma sınaması
Diyaloğu bitirdikten sonra bir kopyasını alın ve konuşmacı adlarını geçici olarak silin. Ardından her repliğin yanına olası konuşmacıyı ve kararınızı destekleyen ipucunu yazın.
- Önce anlaşmazlığı başlatan ve çözümü değiştiren repliklere bakın.
- İpucu yalnızca tekrarlanan bir söz veya ünlemse o repliği yeniden inceleyin.
- Karakterin amacı, dikkat ettiği ayrıntı ya da kullandığı ölçüt seçimi destekliyorsa replik işini yapıyor demektir.
- İki kişinin uzlaştığı kısa bir replik ayırt edilemiyorsa bunu otomatik olarak kusur saymayın.
Başarı ölçüsü, sekiz repliğin sekizinde de konuşmacıyı şaşmaz biçimde bulmak değildir. Asıl soru şudur: İsimler kapalıyken bile karakterlerin neden farklı öneriler getirdiği anlaşılabiliyor mu? Yanıt hayırsa yeni bir kalıp söz eklemek yerine amaç veya dikkat farkını keskinleştirin.
Karikatürleşmeye yol açan üç kısa yol
- Her repliğe aynı tik veya ünlemi eklemek: Ayırt edicilik sağlar, fakat konuşmanın içeriğini değiştirmez.
- Tek özelliği sürekli büyütmek: “Titiz” karakter yalnızca kusur bulan, “komik” karakter yalnızca şaka yapan birine dönüşebilir.
- Farkı yazım bozukluğuna yüklemek: Okumayı güçleştiren ses taklitleri, karakterin ne istediğini açıklamak yerine metnin önüne geçebilir.
Sesler ayrıştığı hâlde konuşma hâlâ sırayla sorulup cevaplanan bir metin gibi duruyorsa, bir sonraki adım olarak soru-cevap diyaloğunu sahneye dönüştürme çalışmasını kullanabilirsiniz. Orada odak, ses farkından çok repliklerin eylem ve karşılık üretmesidir.
Son okumada karakterlerin kullandığı bütün sözcükleri ayrılaştırmaya çalışmayın. Aynı çevrede yaşayan kişiler doğal olarak ortak ifadeler kullanabilir. Okurun izlemesi gereken asıl ayrım, konuşmanın yönünü değiştiren anlarda kimin neyi koruduğu ve hangi bedeli kabul ettiğidir.
