İlk paragrafı sürekli değiştiriyor, sonraki paragrafa geçemiyorsanız bu taslak için düzeltmeyi erteleyin. Bulamadığınız ayrıntıyı köşeli parantezle işaretleyip sahnenin sonuna kadar yazın. Sonra metne üç ayrı soruyla dönün: Olay tamam mı, kimin ne yaptığı anlaşılıyor mu, hangi sözcükleri değiştirmek gerekiyor?
Aşağıdaki çalışma, birkaç paragraflık bir kurmaca sahne için hazırlanmış bir deneme önerisi. Her metni böyle yazmak zorunda değilsiniz. Buradaki amaç, ilk cümleyi beğenene kadar beklemek yerine üzerinde çalışabileceğiniz tamamlanmış bir taslak elde etmek.
Önce bu sahnenin nerede biteceğine karar verin
Metnin üstüne, sahnenin sonunda gerçekleşmesini istediğiniz küçük değişimi yazın. Örneğin: “Ece, yanlış gelen zarfı sahibine teslim edecek.” Bütün öykünün sonunu bulmanız gerekmiyor; bu çalışma için tek bir teslim anı yeterli.
Yazarken sözcük aramaya başladığınız yerde [buraya daha uygun bir fiil], henüz kurmadığınız bağlantıda [Ece neden buraya geldi?] gibi bir not bırakın. İşareti, döndüğünüzde neyi tamamlayacağınızı anlayacak kadar açık yazın.
Eksik karar yüzünden devam edemiyorsanız geçici bir seçenek belirleyin: “Şimdilik zarfın yanlış kapıya bırakıldığını varsayıyorum.” Sahneyi bu seçeneğe göre bitirin. Sonradan değiştirebilirsiniz; değiştirirseniz ona bağlı cümleleri de yeniden kontrol edin.
Aşağıdaki metin ve sonraki bütün sürümleri bu alıştırma için oluşturulmuş kurmaca örneklerdir:
Ece buraya bir sebeple geldi [sebep]. Elindeki zarfı sımsıkı tutuyordu. Adam kapının önünde duruyordu. Ona baktı. Sonra onu uzattı. Adam aldı. Ece rahatladı.
Bu taslakta boşluklar ve belirsizlikler var; yine de zarfın teslim edildiği sona ulaşıldı. Şimdi ilk cümleye dönebilirsiniz. Dijital ortamda çalışıyorsanız ilk sürümü ayrı bir kopyada tutun; defterde yazıyorsanız düzeltilmiş sürümü altına ya da başka bir sayfaya geçirin.
İlk tur: Olaydaki eksik bağlantıyı tamamlayın
Bu okumada yalnızca ne olduğunu izleyin. Ece neden geldi? Neyi yapmaya çalışıyor? Sahnenin sonunda bunu yaptı mı? Henüz “sımsıkı” yerine başka bir sözcük aramayın.
Örnekte ilk sorun, geliş nedeninin eksik olması. Şöyle tamamlayabiliriz:
Ece, kendi kapısına bırakılan zarfın üzerindeki adı karşı dairenin zilinde görünce o kapıyı çaldı.
Bu cümle hem Ece’nin neden geldiğini hem de neden o kapıyı seçtiğini açıklıyor. Zarfın kâğıdı, koridorun rengi veya Ece’nin geçmişi bu teslimi anlatmak için şu anda gerekli değil. Bunları eklemek istiyorsanız önce sahnede ne işe yarayacaklarını belirleyin.
Bu turu bitirme ölçütü: Sahneyi tek cümlede anlatabiliyorsunuz ve o cümledeki temel olaylar taslakta yer alıyor. Bizim örneğimizde: “Ece yanlış bırakılan zarfı, üzerindeki adın yazdığı daireye götürüp teslim ediyor.”
Özetinizde “teslim ediyor” yazıyor ama taslak kapının çalınmasıyla bitiyorsa henüz o sona ulaşmamışsınız demektir. Ya teslimi yazın ya da sahnenin bitiş hedefini bilinçli olarak değiştirin.
İkinci tur: Okurun sizin bildiklerinizi bilmediğini varsayın
Şimdi sahneyi cümle cümle okuyun. “Buraya”, “ona”, “onu” gibi ifadelerin neyi gösterdiğine bakın. Her zamiri kaldırmanız gerekmiyor; iki farklı anlama gelebilenleri açın.
İlk taslaktaki “Ona baktı” cümlesinde bakan kişi Ece de olabilir, kapıdaki adam da. “Sonra onu uzattı” cümlesinde uzatılan nesneyi tahmin edebiliyoruz, fakat teslim hareketini daha açık yazabiliriz:
Ece, kendi kapısına bırakılan zarfın üzerindeki adı karşı dairenin zilinde görünce o kapıyı çaldı. Kapıyı açan adama baktı. Sonra elinde tuttuğu zarfı adama doğru uzattı. Adam zarfı aldı. Ece rahatladı.
Bu sürümde olayın sırası ve hareketleri yapan kişiler belli. “Adam zarfı aldı” cümlesindeki isim tekrarı kulağınıza ağır gelmiş olabilir. Şimdilik açıklığı sağladık; tekrarın gerekli olup olmadığına son turda bakacağız.
Bu turu bitirme ölçütü: Her hareketin öznesini ve nesnesini gösterebiliyor, olayın anlaşılması için yalnızca sizin zihninizde duran bir bilgiye ihtiyaç duymuyorsunuz. Okurun zarfın içeriğini bilmemesi ise tek başına bir eksik değil; bu sahnenin konusu teslim.
Son tur: Sözcükleri, cümleleri ve ritmi gözden geçirin
Düzenleme, hem sahnenin bütünüyle hem de cümle kuruluşu, sözcük sırası ve noktalama ile ilgilidir. Bu son okumada dikkatinizi cümlelere verin. Bir sözcüğü çıkarınca anlam değişiyor mu? Tekrar, vurguyu mu taşıyor, aynı bilgiyi mi yeniden söylüyor?
Örneğimizde “elinde tuttuğu” bilgisi, zarfı uzatma hareketinin içinde zaten var. “Adama doğru” ifadesini de çıkarabiliriz; kapıyı açan adam bir önceki cümlede tanıtıldı. Son sürümü şöyle deneyelim:
Ece, kendi kapısına bırakılan zarfın üzerindeki adı karşı dairenin zilinde görünce o kapıyı çaldı. Kapıyı açan adama zarfı uzattı. Adam zarfı aldı. Ece rahatladı.
Burada “zarf” sözcüğünün ikinci kullanımını koruduk; alınan nesne açık kalsın istedik. “Ece rahatladı” cümlesini de sırf kısa diye genişletmedik. Bu küçük sahnede duyguyu doğrudan söylemeyi seçtik. Başka bir metinde duraksama, konuşma veya hareket eklemeyi tercih edebilirsiniz.
Metni sesli okuyabiliyorsanız bir kez okuyun; istemiyorsanız cümle sonlarında durarak sessizce ilerleyin. Takıldığınız yeri işaretleyin ve tek bir değişiklik deneyin. Yeni sürüm anlamı ya da ritmi iyileştirmiyorsa önceki cümleyi koruyun. Ardından yazım ve noktalama için kısa bir son okuma yapın.
Tekrar başa dönmek istediğinizde neye bakacaksınız?
Önce değiştirmek istediğiniz şeyi adlandırın. “Bu hâlâ güzel değil” yerine “İkinci cümlede zarfı kimin uzattığı belirsiz” diyebiliyorsanız çözebileceğiniz somut bir sorun buldunuz. İlgili cümleye dönün; metnin tamamını yeniden açmanız gerekmiyor.
- Olayda çelişki bulduysanız: Etkilenen olay bağlantısını ve ona bağlı cümleleri düzeltin.
- Yeni bir sahne fikri geldiyse: Ayrı bir nota alın. Bu metni büyütmeden mevcut çalışmayı kapatabilirsiniz.
- İki sözcük arasında gidip geliyorsanız: Anlam farkı yaratmıyorlarsa birini seçip bu sürümde bırakın.
Bu çalışma için durma ölçütünüz şu olsun: Seçtiğiniz sona ulaştınız, açıklamayı bekleyen köşeli parantez kalmadı, kimin ne yaptığı anlaşılıyor ve son okumada fark ettiğiniz yazım sorunlarını giderdiniz. Bu, metnin artık hiç değişemeyeceği anlamına gelmez. Bugünkü düzeltmenin tamamlandığı anlamına gelir.
Bir sonraki taslakta kullanabileceğiniz çalışma notu
Aşağıdaki satırları defterinize veya metin dosyanıza kopyalayın. Her alana uzun açıklama yazmanız gerekmiyor; örnekteki gibi kısa kararlar yeterli.
Sahnenin biteceği an: Zarfın teslimi.
Taslakta bıraktığım boşluk: Ece’nin geliş nedeni.
Olay turunda verdiğim karar: Zarf yanlış kapıya bırakılmış.
Açıklık turunda düzelttiğim yer: “Ona baktı / onu uzattı” ifadeleri.
Sözcük turunda çıkardığım ifade: “Elinde tuttuğu”.
Bilinçli olarak koruduğum ifade: “Adam zarfı aldı.”
Çalışmanın durumu: Bu sahnenin düzeltmesi tamam.
Kendi metninizde son satıra “devam edeceğim” yazmanız gerekiyorsa yanına yapılacak tek işi ekleyin: “Zarfın nasıl teslim edildiğini yazacağım.” Böylece yeniden oturduğunuzda ilk paragrafı baştan değerlendirmek yerine nereden devam edeceğinizi bilirsiniz.
