Diyaloğunuz peş peşe sorular ve eksiksiz cevaplardan oluşuyorsa önce her karakterin konuşmadan ne istediğini yazın. Ardından ikisinin zaten bildiği bir açıklamayı çıkarın; bir cevabı da söz yerine davranışla vermeyi deneyin. Aşağıdaki alıştırmada aynı kısa konuşmayı bu üç değişiklikle yeniden kuracağız.
Soruları bütünüyle silmeniz gerekmiyor. Burada bakacağımız şey, karakterlerin birbirlerinden bir şey istemek yerine yalnızca okura bilgi vermek için konuşup konuşmadığı. Bu, kendi taslağınızda deneyebileceğiniz bir düzenleme yolu; her sahneye uygulanacak zorunlu bir formül değil.
Önce konuşmanın altındaki isteği bulun
Aşağıdaki kişiler ve sahnenin bütün sürümleri bu alıştırma için oluşturulmuş kurmacadır. Eren ile Nermin aynı tiyatro topluluğundadır. Her ikisi de akşam provasının altıda başladığını bilir.
— Salonun anahtarı sende mi?
— Evet, bende.
— Bu akşam prova saat kaçta?
— Altıda.
— Beşte salondan bir kutu almam gerekiyor. Anahtarı verebilir misin?
— Dün geç getirdiğin için vermek istemiyorum.
— Bu kez altıdan önce getiririm.
Bu sürümde anahtarın kimde olduğunu, prova saatini ve Nermin’in itirazını öğreniyoruz. Düzenlerken bu bilgileri kaybetmeyelim. Fakat Eren’in zaten bildiği saati sormasına gerek yok. Nermin de itirazının tamamını tek bir açıklama cümlesine sığdırmış.
Şimdi konuşmanın yanına iki ayrı amaç yazalım:
- Eren: Kutuyu alabilmek için anahtarı şimdi ödünç almak istiyor.
- Nermin: Anahtarın yine geç gelmesini ve provanın aksamasını önlemek istiyor.
Bu amaçlar sahnenin çalışma notları. Karakterlere bunları aynen söyletmek zorunda değiliz. Eren anahtarı almaya, Nermin ise elinde tutmaya çalışacak; konuşmayı bu hareketlerin çevresinde kurabiliriz.
Aynı bilgileri taşıyan ikinci sürüm
Nermin, altıdaki provanın listesini çantasına koyuyordu. Eren kapıdan uzandı.
— Anahtarı alabilir miyim? Beşte kutuyu alıp çıkarım.
Nermin cebinden çıkardığı anahtarı avucunda tuttu.
— Dün de hemen dönecektin.
— Bu kez kapına getiririm.
Çantasının fermuarını kapatan Nermin başını kaldırdı.
— Beşte birlikte gideriz. Sen kutunu alırsın, ben salonu açarım.
Eren uzattığı elini indirdi.
— Beşte burada olayım o zaman.
Eren kutuyu alma işini hâlâ yapabilecek, fakat anahtarı tek başına götüremeyecek. Nermin’in önerisi konuşmanın gidişini değiştirdi. Sahne, anahtar hakkında bilgi edinmekten ortak bir plan yapmaya ilerledi.
İlk sürümdeki üç parçanın nasıl değiştiğine bakalım:
- Ortak bilgi yer değiştirdi. Prova saati kısa bir anlatıcı cümlesinde kaldı. Eren’in bildiği şeyi sorması gerekmiyor.
- Bir cevap davranışa dönüştü. Anahtarın avuçta tutulması, onun Nermin’de olduğunu gösteriyor. Nermin onu henüz uzatmadığı için Eren’in isteği de hemen karşılanmıyor.
- İtiraz karşılık doğurdu. Dünkü gecikme hatırlatılınca Eren yeni bir söz veriyor. Nermin bu sözü kabul etmek yerine başka bir çözüm öneriyor.
Her konuşma satırının arasına hareket eklemedik. Anahtarı tutmak ve uzatılan eli indirmek, ödünç alma isteğiyle doğrudan ilgili. Bu sahnede bir fincanı karıştırmak gibi ilgisiz bir hareket ekleseydik, onun ne işe yaradığını ayrıca düşünmemiz gerekirdi.
Kendi taslağınızda üç değişiklik yapın
Öykünüzden kısa bir konuşma seçin ve ilk hâlini saklayın. Bütün bölümü düzeltmeye girişmeden yalnızca bu parçanın ikinci sürümünü yazın.
- İki isteği ayrı ayrı tamamlayın. “A, bu konuşma bitmeden … istiyor. B ise … istiyor.” “A üzgün” gibi bir duygu yazdıysanız bir adım daha ilerleyin: Üzgün olduğu için karşısındakinden ne bekliyor? Kalmasını mı, açıklama yapmasını mı, konuyu kapatmasını mı?
- Ortak bilginin altını çizin. İki karakterin de bildiği hangi cümle yalnız okuru bilgilendirmek için söylenmiş? Cümleyi silin ve parçayı tekrar okuyun. Okurun gerçekten ihtiyaç duyduğu bilgi eksildiyse kısa bir anlatıcı cümlesiyle geri koymayı deneyin.
- Bir cevabı davranışla yazın. Karakterin “evet”, “hayır” ya da uzun bir açıklama verdiği tek bir yeri seçin. Verdiği veya sakladığı nesneyi, açtığı kapıyı, yarım bıraktığı işi kullanabilirsiniz. Sonraki repliği de bu davranışa karşılık verecek biçimde düzenleyin.
Amaçların mutlaka çatışması gerekmiyor. İki kişi aynı kutuyu taşımak isteyebilir; biri hemen çıkmaya hazırlanırken diğeri içindekileri korumaya uğraşabilir. Bu denemede ikisine de konuşmaya katılacak bir neden vermeniz yeterli.
Düzelttiğiniz metni nasıl değerlendireceksiniz?
İkinci sürümü çalışma notlarınıza bakmadan okuyun. Her karakterin ne istediğini, metindeki bir söz veya hareketi göstererek açıklayın. Yalnızca kendi notlarınız sayesinde açıklayabiliyorsanız niyet henüz sahnede yeterince görünmüyor olabilir.
Sonra değişen bir repliği seçip karşılığını bulun. Nermin “Dün de hemen dönecektin” dediğinde Eren’in yeni bir söz vermesi gibi, önceki sözün bir sonraki satırda iz bırakıp bırakmadığına bakın. Replikleri yer değiştirince hiçbir şey değişmiyorsa konuşmanın sırasını yeniden düşünün.
Son kontrolde açıklığı koruyun. Anahtarın kimde olduğu anlaşılmıyorsa bunu açıkça yazın. Gerekli bir soruyu sırf soru olduğu için çıkarmayın. İkinci sürümde de “Anahtarı alabilir miyim?” duruyor; çünkü Eren’in o anda gerçekten istediği şeyi söylüyor.
Defterinize kopyalayabileceğiniz çalışma notu
Aşağıdaki alanları konuşmayı yeniden yazmadan önce doldurun. Son iki alanı ise ikinci sürümü okuduktan sonra tamamlayın.
- A’nın bu konuşmadan istediği: …
- B’nin bu konuşmadan istediği: …
- İkisinin zaten bildiği bilgi: …
- Okurun mutlaka öğrenmesi gereken bilgi: …
- Davranışla vereceğim cevap: …
- İkinci sürümde değişen karar veya eylem: …
- Açık kalması için geri koyduğum cümle: …
İki sürümden de işe yarayan satırları seçebilirsiniz. Örneğin ilk taslağınızdaki açık bir soruyu koruyup yalnız cevabı değiştirmek yeterli gelebilir. Son metinde, karakterlerin neyi elde etmeye çalıştığını ve konuşmanın ardından ne yapacaklarını görebilmeyi hedefleyin.
