
Önsözü bitirdiğiniz anda, ana metne geçmeden iki satır yazın: İlk satırda önsözün sizde kurduğu tek beklentiyi, ikinci satırda bu beklentiye hangi üç metin durağında bakacağınızı belirtin. Kitap ilerlediğinde bu iki satırı düzeltmeyin; seçtiğiniz durakların ardından alta tek bir gözlem ekleyin.
İki satırı kurun
Önsöz bende şu beklentiyi kurdu: …
Ana metinde bunu şu üç durakta sınayacağım: 1) … 2) … 3) …
Beklentinin kaynağı çevirmen ya da editör notuysa ilk sözcükleri buna göre değiştirin. Böylece daha sonra yazacağınız yorumun ana metinden mi, kitabın dış metninden mi doğduğunu görebilirsiniz.
İlk satıra “Kitabı seveceğimi düşünüyorum” gibi genel bir tahmin yerine metinde izlenebilecek bir özellik yazın. Örneğin:
- “Çevirmen notu bende, gündelik konuşmaların kısa ve dolaysız olacağı beklentisini kurdu.”
- “Editör notu bende, her bölümün aynı temel soruya başka bir örnekle döneceği beklentisini kurdu.”
- “Önsöz bende, anlatıcının olayları sonradan öğrendiği bilgilerle yeniden değerlendireceği beklentisini kurdu.”
Bu cümleler henüz kitap hakkında verilmiş hükümler değildir. Yalnızca okumaya hangi beklentiyle başladığınızı kaydeder.
Üç durağı birbirinden farklı seçin
Üç durak, aynı izlenimi tekrar tekrar doğrulayacağınız yerler olmak zorunda değildir. Beklentinin farklı koşullarda sürüp sürmediğini gösterebilecek bölümler seçin.
- İlk görünüş: İzlediğiniz özellik ana metinde ilk kez ortaya çıktığında.
- Koşul değişikliği: Aynı özellik bir tartışma, zaman atlaması veya farklı anlatım ortamında yeniden görüldüğünde.
- Geç karşılaştırma: Kitabın ilerleyen kısmında ilk durakla karşılaştırılabilecek bir bölüm bulunduğunda.
Durakların sayfalarını önceden bilemiyorsanız işlevlerini yazmanız yeterlidir: “ilk diyalog”, “anlaşmazlık sırasındaki diyalog” ve “son yüz yüze konuşma” gibi. Sayfa ya da bölüm bilgisini karşılaştığınızda yanlarına ekleyebilirsiniz.
Doldurulmuş kurmaca örnek
Aşağıdaki kitap ve çevirmen notu tamamen kurmacadır. Okur, çevirmen notunda gündelik dilin özellikle korunduğunu okumuş olsun. Ana metne başlamadan şu iki satırı yazar:
Çevirmen notu bende şu beklentiyi kurdu: Konuşmalar gündelik dilin kısa ve dolaysız ritmini koruyacak.
Ana metinde bunu şu üç durakta sınayacağım: 1) iki komşunun ilk konuşması, 2) anlaşmazlık sırasındaki konuşma, 3) finalden önceki yüz yüze konuşma.
Okur ilk durakta kısa karşılıkları ve tamamlanmadan bırakılan cümleleri; ikinci durakta resmî ortama geçilince uzayan ifadeleri; üçüncü durakta yeniden kısalan karşılıkları not eder. Üç küçük kayıt çıkarmak yerine bunlardan tek bir sonuç cümlesi üretir:
Okuma sonrası gözlemim: Birinci ve üçüncü konuşmada kısa karşılıklar sürdü; ikinci konuşma resmî ortamda uzadı. Beklentim genel olarak karşılandı, fakat her bağlamda aynı biçimde değil.
İlk beklenti yerinde kalır. Sonraki cümle onu silmez; ana metinde ne bulunduğunu yanına getirir.
Okuma sonrasında hangi cümleyi eklemelisiniz?
Son cümlede önsözü yeniden özetlemeyin. Üç durağın birlikte gösterdiği farkı yazın. Duruma göre şu bitirişlerden birini kullanabilirsiniz:
- Beklenti karşılandı: “Üç durakta da aynı anlatım tercihi sürdü; ikinci durakta daha belirgindi.”
- Kısmen karşılandı: “İlk ve son durakta görüldü; ortam değişince aynı özellik korunmadı.”
- Tersine döndü: “İlk durak beklentiye uydu, sonraki iki durak bunun bilinçli olarak bozulduğunu düşündürdü.”
- Karşılaştırma yapılamadı: “Seçtiğim özellik yalnız bir kez göründü; üç durak oluşmadığı için notu açık bırakıyorum.”
“Karşılaştırma yapılamadı” demek, boşlukları tahminle doldurmaktan daha kullanışlıdır. Daha sonraki bir bölümde uygun bir durak çıkarsa yalnız ikinci satırın yanına konumunu ekleyebilirsiniz.
Not uzuyorsa beklentiyi daraltın
Önsöz sizde birkaç beklenti kurmuş olabilir. Hepsini tek kayda sıkıştırmayın. Ana metinde nerede bakacağınızı en kolay adlandırabildiğiniz birini seçin. “Dil sade olacak, karakterler inandırıcı olacak ve kurgu hızlı ilerleyecek” yerine yalnızca konuşmaların biçimini izlemek, iki satırlık kaydı görevinde tutar.
Notunuz olay özetine dönüyorsa karakter adlarını ve olay ayrıntılarını azaltın; yalnız izlediğiniz özellikte neyin değiştiğini bırakın. Beklentinin kaynağı önsöz değil bölüm başlığıysa, bölüm başlığını okumadan önce ve sonra not etme çalışması daha uygun bir ayrım sunar.
Çalışma tamamlandığında elinizde önsözden gelen bir beklenti, bu beklentinin ana metinde aranacağı üç yer ve okumadan sonra eklenmiş tek bir gözlem bulunur. Böylece ilk yönlendirmeyi saklar, fakat onu kitabın kendisi hakkındaki son hükümle karıştırmazsınız.


