Kalabalık bir romanda isimler birbirine girmeye başladığında, karıştırdığınız karakterler için küçük bir ilişki haritası açın. Her kişinin adını, ilk göründüğü yeri, bildiğiniz ilişkisini ve henüz açıklığa kavuşmamış soruyu yazın. İlişkinin yanına onu öğrendiğiniz bölümü de ekleyin. Böylece “Cem kimdi?” sorusuna dönerken hangi bilgiye dayanarak not aldığınızı da bulabilirsiniz.
Bir defter sayfası ya da düz bir dijital not yeterli. İlk denemede yalnızca karıştırdığınız iki veya üç kişiyle başlayın; romandaki herkesin kaydını tutmanız gerekmiyor.
A4 çalışma sayfası
Boş sayfada üç karakter alanı ve ilişkileri bir araya getireceğiniz ayrı bir alan var. İkinci sayfa Nermin, Cem ve Sevim örneğiyle doludur. Yeni bölüme geçtiğinizde eski okuma sınırını değiştirmeden önce sayfanın kopyasını saklayın; böylece önce ne bildiğiniz kaybolmaz.
A4 çalışma sayfasını indir (PDF, 2 sayfa)
Yazdırırken A4 kâğıt ve dikey yön seçin. Kişisel notlarınız sizde kalır; bu sayfa yanıtlarınızı toplamaz.
Sayfanın başına okuma sınırınızı koyun
En üste kitabın adını ve bitirdiğiniz son bölümü yazın: “3. bölüm sonuna kadar bildiklerim.” Bölüm numarası yoksa bölüm başlığını veya kullandığınız baskının sayfa numarasını kaydedin. Henüz bitirmediğiniz bir bölümde durduysanız “3. bölüm, avlu sahnesine kadar” gibi daha dar bir sınır seçin.
Notlarınıza yalnızca bu noktaya kadar okuduklarınızı alın. Kitabı daha önce okuduysanız sonradan olacakları hatırlasanız bile bu sayfaya eklemeyin. Yeniden okuma için hazırlanan haritanın sınırı da böylece belli olur.
Her karakter için dört alan açın
- İsim: Metinde geçen ad. Aynı kişi başka bir adla veya unvanla da anılıyorsa, kimliği açıklığa kavuştuğunda bunu yanına ekleyin.
- İlk görünüş: Kişiyi sahnede ilk gördüğünüz bölüm veya sayfa. Daha önce yalnız adı geçmişse bunu ayrıca belirtin.
- Metinde açıkça verilen ilişki: Kimin nesi olduğu ve bu bilgiyi nerede öğrendiğiniz.
- Henüz bilinmeyen: Cevabı açık bırakacağınız soru ya da kendi tahmininiz.
İlk görünüş ile ilişkiyi öğrendiğiniz yer aynı olmak zorunda değil. Bir karakteri ilk bölümde tanıyıp diğerinin kardeşi olduğunu beşinci bölümde öğrenirseniz iki bilgiyi ayrı yerlere kaydedin.
Aşağıdaki kişiler, olaylar ve bölüm bilgileri bu alıştırma için uydurulmuştur; yayımlanmış bir romandan alınmamıştır.
Nermin
- İlk görünüş: 1. bölüm, apartman girişindeki sahne.
- Açık ilişki: Cem’in komşusu. Anlatıcı bunu 1. bölümde belirtiyor.
- Henüz bilinmeyen: Cem’in bıraktığı zarfı neden saklıyor?
Cem
- İlk görünüş: 2. bölüm, avludaki konuşma. Adı 1. bölümde geçmişti.
- Açık ilişki: Nermin’in komşusu; bilgi 1. bölümden.
- Henüz bilinmeyen: Zarfın içindeki mektubu o mu yazdı? Zarfı bırakması, mektubu yazdığını göstermiyor.
Sevim
- İlk görünüş: 3. bölüm, merdiven başındaki sahne.
- Açık ilişki: Nermin’in ablası. Anlatıcı bunu 3. bölümde belirtiyor.
- Henüz bilinmeyen: Cem’i daha önceden tanıyor mu?
Bu kayıtlarla hem kişiyi bulabilir hem de tahmininizi kontrol edebilirsiniz. Örnekte “Cem mektubun yazarıdır” diye bir ilişki eklenmedi; yalnızca cevap bekleyen bir soru var.
İsimleri bağlarken çizginin anlamını yazın
Defterde isimlerin arasına çizgi çekebilir, dijital notta her ilişkiyi ayrı satıra yazabilirsiniz. Çizginin üzerine mutlaka ilişkinin adını ve öğrenildiği yeri koyun. İki isim arasındaki etiketsiz çizgi, daha sonra bakıldığında neyi kastettiğinizi anlatmaz.
Nermin — Cem’in komşusu — 1. bölüm
Sevim — Nermin’in ablası — 3. bölüm
Cem — mektubun yazarı olabilir mi? — 2. bölümde oluşan tahmin
Son satırı ilk ikisiyle aynı biçimde kesin bilgi olarak işaretlemeyin. Elinizle çiziyorsanız tahmin için kesik çizgi kullanabilirsiniz; düz metinde “tahmin” sözcüğü yeterli. Renk kullansanız da bu sözcüğü koruyun.
Bir ilişki yalnızca bir karakterin sözünden biliniyorsa kimin söylediğini yazın. “Sevim, Cem’in eski dostu” yerine “Sevim, Cem’i eskiden tanıdığını söylüyor — 3. bölüm” kaydı daha sınırlı bir bilgi taşır. Söyleneni kaydetmiş olursunuz; onu kendiniz doğrulamış gibi yazmazsınız.
Yeni bilgi gelince eski notu nasıl değiştirmeli?
Örneğin kurmaca hikâyenin 6. bölümünde anlatıcı, mektubu Sevim’in yazdığını açıklasın. Haritadaki değişikliği şu şekilde kaydedin:
6. bölüm güncellemesi: Mektubun yazarı Sevim. 2. bölümdeki “Cem yazmış olabilir” tahmini geçersiz kaldı.
Yalnızca güncel durumu takip etmek istiyorsanız bunu aynı sayfaya ekleyip üstteki okuma sınırını “6. bölüm sonu” olarak değiştirin. Önceki bölümlerde ne bildiğinizi de saklamak istiyorsanız eski sayfayı koruyun ve yeni bir sayfa açın. Dijital notta önceki sürümün kopyasını alabilirsiniz. Böylece 3. bölüm başlıklı kayda 6. bölümün bilgisi karışmaz.
Adlar için de aynı dikkat işe yarar. “Doktor” diye anılan kişiyle “Mahir” adlı kişinin aynı olduğunu henüz bilmiyorsanız iki ayrı kayıt tutun. Metin kimliği açıkladığında kayıtları birleştirip açıklamanın yerini yazın. Benzer adları sırf birbirine benzedikleri için birleştirmeyin.
Kendi kitabınız için kopyalayın
Aşağıdaki alanları bir defter sayfasına veya not uygulamasına aktarın. Her yeni karakter için son dört alanı tekrarlayın.
Kitap: …
Okuma sınırım: …
Kullandığım baskı veya dijital sürüm: …
İsim / bilinen diğer ad: …
İlk görünüş: …
Açık ilişki — bilgi nereden, hangi bölümden? …
Henüz bilinmeyen / tahminim: …
Bir sonraki okuma molasında haritaya bakarak karıştırdığınız iki kişinin kim olduğunu ve aralarındaki bağı söylemeyi deneyin. Hâlâ metni uzun uzun taramanız gerekiyorsa ilgili kayda sahneyi hatırlatan birkaç sözcük ekleyin: “avluda zarfı soran komşu” gibi. Kayıt rahatça bulunuyorsa yeni ayrıntıyla büyütmeyin. O gün hiçbir karakteri karıştırmadıysanız haritaya bir şey eklemeden okumaya devam edebilirsiniz.
Haritada bir çelişki görünürse
Bir notta “Sevim Cem’i tanımıyor”, diğerinde “Sevim Cem’in eski dostu” yazdığınızı düşünün. İkisinden birini hemen silmeyin. Her cümlenin yanına kimin söylediğini ve hangi bölümde geçtiğini ekleyin. Biri sizin tahmininizse onu “tahmin” diye düzeltin; iki ayrı karakterin sözüyse ikisini de o kişilere bağlayarak saklayın. Bu örnek, çelişkinin nedenini bilmeden kaydı kesin bilgiye çevirmemek içindir.
