
Her cümleyi odak karakterin o anda erişebildiği bilgiye göre üç işaretten biriyle etiketleyin: görüldü, çıkarılabilir veya bilinemez. “Bilinemez” çıkan cümleyi hemen yeniden yazmayın. Önce bilginin sahnede gerekli olup olmadığına karar verin; gerekliyse karakterin algılayabileceği bir iz bırakın, değilse cümleyi çıkarın.
Buradaki “görüldü” kısa bir çalışma adıdır. Yalnız görmeyi değil; karakterin duyduğu, dokunduğu, bedeninde hissettiği, hatırladığı veya kendi zihninden geçirdiği bilgiyi de kapsar.
Üç işaretin sınırını belirleyin
- Görüldü: Bilgi karaktere doğrudan ulaşmıştır. “Elif fermuarın kapandığını duydu” bu alana girer.
- Çıkarılabilir: Karakterin elinde bir işaret vardır, fakat vardığı sonuç kesin değildir. “Elif, onun gitmeye hazırlandığını sandı” gibi bir cümle çıkarımı karakterin düşüncesi olarak tutar.
- Bilinemez: Başka birinin saklı hareketi, söylenmemiş düşüncesi veya görüş alanı dışındaki doğrulanmamış bir ayrıntı anlatıcı tarafından kesin bilgi gibi verilir.
Bu sınıflandırma cümleden önce gelen bilgilere de bağlıdır. Karakter bir anahtarı sabah kendi eliyle çekmeceye koyduysa bunu hatırlayabilir. Fakat anahtarın hâlâ orada olduğunu görmeden kesinleştiremez; arada birinin çekmeceyi açmış olma ihtimali varsa mevcut durumu yeniden doğrulaması gerekir.
Kurmaca taslak: Sızıntıları satır satır bulun
Aşağıdaki sahnenin odak karakteri Elif’tir:
1. Elif, Kerem’in karşı bankın öteki ucuna geçtiğini gördü; kalın ağaç gövdesi onu görüşten çıkardı. 2. Kerem görünmeyen tarafta çantasını açıp mavi zarfı çıkardı. 3. Elif fermuarın kapandığını, ardından çanta askısının ahşaba sürtündüğünü duydu. 4. Kerem zarfı montunun iç cebine soktu. 5. Elif onun gitmeye hazırlandığını düşündü. 6. Kerem ise konuşmayı ertelemek için orada kalmaya karar verdi. 7. Elif kuru bir dalın çıtırdadığını duyup başını çevirdi. 8. Bankın altından, Kerem’in biraz önce gördüğü kahverengi ayakkabısının ucu görünüyordu. 9. “Demek gitmedin,” dedi.
Cümlelerin bilgi alanları
- Görüldü: Elif hem Kerem’in hareketini hem de araya giren ağacı görür.
- Bilinemez: Çantadan çıkan mavi zarf, ağacın arkasındaki Elif’e kapalıdır.
- Görüldü: Sesler açıkça Elif’in algısına bağlanır.
- Bilinemez: Zarfın hangi cebe konduğu yine görüş alanının dışındadır.
- Çıkarılabilir: Fermuar ve çanta sesi, Elif’in gitme hazırlığı sonucuna varmasına yeter; cümle bunun yalnızca onun yorumu olduğunu korur.
- Bilinemez: Kerem’in kararı Elif’e söylenmemiştir. Bu cümle başka bir zihne geçer.
- Görüldü: Ses ve Elif’in tepkisi aynı bilgi alanındadır.
- Görüldü: Ayakkabı ucu şimdi görünür; Elif onu az önce gördüğü ayakkabıyla eşleştirebilir.
- Görüldü: Replik Elif’in bildiklerinden doğar.
İkinci, dördüncü ve altıncı cümleler bilgi sızıntısıdır. Fakat üçünü de duyusal ayrıntıya çevirmek zorunda değilsiniz. Önce her bilginin sahnedeki işini sorun.
“Bilinemez” cümle için üç karar
1. Tam bilgi gerekmiyorsa duyusal bir iz bırakın
Elif’in çantayla bir şey yapıldığını fark etmesi yeterliyse zarfı adlandırmayın:
Fermuar kapandı. Ardından çanta askısı bankın kenarına sürtündü.
Bu sürüm hareketin izini verir, fakat Elif’in bilmediği nesneyi okura kesin bilgi olarak sunmaz. Sesin zarfı kanıtlamadığını da kabul eder.
2. Kesin bilgi daha sonra gerekliyse açıklamayı geciktirin
Mavi zarf ileride önemli olacaksa şimdi sesle “zarf” bilgisini taşımaya çalışmayın. Kerem ağacın arkasından çıktığında zarfın köşesi cebinden görünebilir. Böylece bilgi, Elif’in gerçekten görebildiği anda sahneye girer.
3. Bilgi sonraki hareketi değiştirmiyorsa çıkarın
Kerem’in konuşmayı erteleme düşüncesi bu sahnede yalnız açıklama görevi görüyorsa cümleyi silin. Onun kalması ve cevap vermemesi, Elif’in erişebildiği bir sonuç üretir. Gerekçe daha sonra davranışla veya konuşmayla açılabilir; açılması gerekmiyorsa metin onsuz da ilerleyebilir.
Aynı sahnenin sınırlı sürümü
Elif, Kerem’in karşı bankın öteki ucuna geçtiğini gördü; kalın ağaç gövdesi onu görüşten çıkardı. Bir fermuar kapandı, ardından çanta askısı ahşaba sürtündü. Elif onun gitmeye hazırlandığını sandı ve ayağa kalktı. Kuru bir dal çıtırdadı. Başını çevirdiğinde bankın altındaki kahverengi ayakkabı ucunu gördü.
“Demek gitmedin,” dedi.
Ayakkabı geri çekildi. Kerem cevap vermedi.
Yeni sürüm, Kerem’in kaldığını korur; fakat zarfı ve kararın nedenini Elif’ten önce açıklamaz. Ayrıca “gitmeye hazırlanıyor” bilgisini gerçek diye bildirmek yerine Elif’in yanılabilir çıkarımı olarak verir.
Kendi sahneniz için kısa çalışma kaydı
- Sahnenin odak karakterini tek adla yazın.
- Her cümlenin yanına G, Ç veya B koyun.
- B işaretli cümledeki asıl bilgiyi birkaç sözcükle ayırın: “zarf cebinde”, “gitmek istemiyor”, “kapının ardında iki kişi var” gibi.
- Şunu sorun: Bu bilgi karakterin bir sonraki hareketini şimdi değiştirmeli mi?
- Yanıt hayırsa cümleyi çıkarın. Yanıt evetse karakterin görebileceği, duyabileceği veya önceki bilgileriyle yorumlayabileceği bir işaret yazın.
- İşaret yalnız olasılık sağlıyorsa sonucu “sandığı”, “olabileceğini düşündüğü” veya “ona öyle geldiği” biçiminde karaktere bağlayın.
Odak karakter: …
Bilinemez bilgi: …
Şimdi gerekli mi: Evet / Hayır
Karar: Duyusal iz bırak / Daha sonraya taşı / Çıkar
Yeni cümle: …
Son okumada iki yanıltıcı duruma dikkat edin
Bir işaret, kesin sonuç değildir. “Pencerede ışık yanıyordu; Kerem eve dönmüştü” cümlesinde ikinci bölüm, ışığı başka biri de yakabiliyorsa fazla kesin olabilir. Sınırlı sürüm şöyle kalabilir: “Penceredeki ışığı görünce Kerem’in dönmüş olabileceğini düşündü.”
Başka bir karakterin düşüncesi, görünür bir hareket değildir. “Kerem ne söyleyeceğini bilemedi” yerine onun susması, cebindeki eli çekmesi veya soruya başka bir soruyla karşılık vermesi yazılabilir. Bunların her biri farklı bir izdir; hiçbiri tek başına zihninden geçen kesin cümleyi kanıtlamaz.
Denetim bittiğinde yalnızca B işaretli satırları yeniden okuyun. Her biri ya karaktere ulaşan somut bir yola kavuşmalı ya sonraki bir ana taşınmalı ya da metinden çıkmalıdır. Eğer okurun odak karakterden önce bilgi almasını özellikle istiyorsanız, mesele artık yanlışlıkla oluşan sızıntı değil, bilinçli bilgi dağıtımıdır. Bu ayrı karar için okurun bildiği şeyi karakterden saklama çalışmasına geçebilirsiniz.